Listopad 2003

Rok 2003 będzie obfitował w rzadkie i efektowne zjawiska astronomiczne możliwe do obserwacji przez miłośników astronomii w Polsce.

W roku tym wystąpią dwa zaćmienia Słońca: obrączkowe (31 maja) i całkowite (23 listopada), z których pierwsze widoczne będzie w Polsce jako częściowe o dużej fazie. Dojdzie także do dwóch całkowitych zaćmień Księżyca, 16 maja i 9 listopada, widocznych w Polsce.

7 maja będzie widoczne niezwykle rzadkie zjawisko przejścia Merkurego na tle tarczy Słońca. Zbliżające się do południa Słońce pozwoli na podziwianie tego zjawiska także z terenu Polski.

Rok 2003 jest także rokiem „Wielkiej Opozycji Marsa” — w sierpniu planeta znajdzie się najbliżej Ziemi od 1924 r.

Ponadto w roku tym będzie można obserwować wzajemne zakrycia i zaćmienia galileuszowych księżyców Jowisza. Konfiguracja planet umożliwiająca obserwacje tych zjawisk powtórzy się ponownie dopiero w 2009 r.

W 2003 roku do Słońca zbliży się 21 znanych komet, z których aż trzy będzie można obserwować przez teleskopy amatorskie (w tym znaną kometę 2P/Encke).

Data		P [°]	B0 [°]	L0 [°]
XI	1	24,58	4,42	248,51
	3	24,24	4,224	222,13
	5	23,86	4,01	195,76
	7	23,46	3,80	169,39
	9	23,02	3,58	143,02
	11	22,56	3,36	116,65
	13	22,06	3,13	90,28
	15	21,53	2,90	63,92
	17	20,97	2,66	37,55
	19	20,39	2,42	11,19
	21	19,77	2,18	344,82
	23	19,12	1,94	318,46
	25	18,45	1,69	292,10
	27	17,75	1,44	265,74
XI	29	17,02	1,19	239,38
XII	1	16,27	0,94	213,02
Dane dla obserwatorów Słońca (na 0h UT)
P — kąt odchylenia osi obrotu Słońca mierzony od północnego wierzchołka tarczy B0, L0 — heliograficzna szerokość i długość środka tarczy 19d20h23m — heliograficzna długość środka tarczy wynosi 0°

Słońce

Dni są coraz krótsze, co widać po momentach wschodu i zachodu Słońca w Warszawie. Dnia 1 listopada Słońce wschodzi o 5^h30^m, zachodzi o 15^h08^m, a 30 listopada wschodzi o 6^h20^m, zachodzi o 14^h28^m.

W nocy z 8 na 9 listopada nastąpi całkowite zaćmienie Księżyca widoczne w Polsce, a 23 listopada całkowite zaćmienie Słońca w Polsce niewidoczne.

Księżyc

Bezksiężycowe noce będziemy mieli w drugiej połowie miesiąca, bowiem kolejność faz Księżyca jest w tym miesiącu następująca: pierwsza kwadra 1^d04^h25^m, pełnia 9^d01^h14^m, ostatnia kwadra 17^d04^h15^m, nów 23^d22^h59^m i ponownie pierwsza kwadra 30^d17^h16^m. W apogeum Księżyc znajdzie się 10 listopada o 12^h07^m a w perygeum 23 listopada o 23^h18^m.

Planety, planety karłowate
i planetoidy

Merkury znajduje się na niebie w pobliżu Słońca i jest niewidoczny.

W połowie miesiąca wieczorem staje się możliwa obserwacja Wenus jako „Gwiazdy Wieczornej” o jasności -4^m. W ciągu miesiąca wysokość planety nad południowo-zachodnim horyzontem rośnie bardzo powoli, osiągając pod koniec listopada zaledwie 4° (pod koniec zmierzchu cywilnego, tzn. ok. godzinę po zachodzie Słońca). W tym czasie planeta na niebie powoli oddala się od Słońca, zmniejszając swoją fazę przy rosnącej średnicy. Pod koniec listopada przez teleskop można obserwować tarczę Wenus o średnicy 12'' i fazie zbliżonej do pełni, jednak obserwacje utrudniać będzie bardzo niskie położenie planety nad horyzontem.

Przez pierwszą połowę nocy można obserwować Marsa świecącego w gwiazdozbiorze Wodnika. Planeta szybko oddala się od Ziemi po sierpniowej opozycji w związku z czym jej jasność w ciągu miesiąca spada od -1,2^m do -0,5^m. Przez teleskop możemy obserwować tarczę Marsa, której średnica w listopadzie maleje od 15'' do 11'', co nadal pozwoli na obserwację szczegółów powierzchniowych Marsa przez niewielkie teleskopy amatorskie. Wzajemna konfiguracja Marsa i Ziemi w listopadzie sprawi, że wyraźnie będzie widoczna faza planety, wynosząca aż 87%.

W drugiej połowie nocy możemy obserwować Jowisza świecącego w gwiazdozbiorze Lwa z jasnością -2,0^m. Przez teleskop można obserwować zjawiska w układzie księżyców galileuszowych planety.

Także w drugiej połowie nocy, w gwiazdozbiorze Bliźniąt, widoczny jest Saturn świecący z jasnością -0,2^m. Duża wysokość planety nad horyzontem ułatwia teleskopowe obserwacje struktur w jej atmosferze oraz układu pierścieni, w szczególności „Przerwy Cassiniego” (do jej zobaczenia wystarczający jest teleskop o średnicy 10 cm przy powiększeniu 100×).

Wieczorem, ok. 25° nad południowym horyzontem w gwiazdozbiorze Wodnika, można obserwować Urana, a w gwiazdozbiorze Koziorożca Neptuna jako „gwiazdy” o jasnościach odpowiednio 5,8^m i 7,9^m.

Pluton znajduje się na niebie zbyt blisko Słońca i jest niewidoczny.

W listopadzie w pobliżu opozycji znajdują się jasne planetoidy:

(1) Ceres, (jasność 7.8^m). 7 XI: 7^h47.3^m, +24°13'; 17 XI: 7^h51.3^m, +24°47'; 27 XI: 7^h52.6^m, +25°33'.

(2) Pallas, (jasność 8.4^m). 7 XI: 1^h35.4^m, -22°08'; 17 XI: 1^h29.1^m, -23°11'; 27 XI: 1^h24.9^m, -23°38'.

(29) Amphitrite, (jasność 8.8^m). 7 XI: 4^h35.1^m, +31°04'; 17 XI: 4^h25.9^m, +31°15'; 27 XI: 4^h14.9^m, +31°10'.

W listopadzie pojawia się także wyjątkowa okazja zobaczenia słynnej komety krótkookresowej 2P/Encke. Jest to wprawdzie kometa o najkrótszym znanym okresie obiegu wokół Słońca (jedynie 3,3 roku), jednak zwykle w okresie zbliżenia ginie ona w jego blasku, przez co jej obserwacja jest bardzo trudna. Tym razem wyjątkowo sprzyjająca konfiguracja kometa-Ziemia-Słońce sprawia, że obecne zbliżenie komety Enckego do Ziemi jest uważane za najkorzystniejsze od chwili odkrycia w 1768 r.! Pod koniec listopada wieczorem kometa powinna być bez problemu zauważalna przez lornetkę wysoko nad zachodnim horyzontem:

10 XI: 21^h54.9^m, +40°06',9.5^m; 20 XI: 19^h52.5^m, +25°11',8.3^m; 30 XI: 18^h28.5^m, +7°29',7.4^m.

Meteory

Od 1 października do 25 listopada promieniują meteory z kompleksu Taurydów, związanego właśnie z kometą 2P/Encke: Południowe Taurydy (STA) i Północne Taurydy (NTA). Radianty meteorów leżą w gwiazdozbiorze Byka i mają odpowiednio współrzędne: α = 3^h28^m, δ = +13° oraz α = 3^h52^m, δ = +22°. Maksimum aktywności STA przypada 5 listopada, natomiast NTA 12 listopada. W okresie maksimum obserwacje będzie praktycznie uniemożliwiał Księżyc w pobliżu pełni, jednak możliwy jest „dodatkowy” wzrost aktywności na początku miesiąca (związany z bliskością macierzystej komety). Meteory z obu rojów są jasne i powolne, co czyni je łatwymi celami dla astrofotografii amatorskiej. Dodatkową zachętą do obserwacji tych meteorów są stosunkowo często pojawiające się jasne bolidy.

Od 14 do 21 listopada promieniują meteory z roju Leonidów (LEO), związanego z kometą 55P/Tempel-Tuttle. Radiant meteorów leży w gwiazdozbiorze Lwa i ma współrzędne: α = 10^h08^m, δ = +22°. Maksimum aktywności przypada 18 listopada o 2:30 UT. Od kilku lat aktywność roju była podwyższona (aż do wystąpienia „deszczów”) w związku z powrotem macierzystej komety w 1998 r. Niestety, okres ten zakończył się i w roku bieżącym można spodziewać się „zwyczajnej” aktywności. Meteory „lubią” jednak sprawiać niespodzianki i zaleca się obserwacje nieba w okresie przewidywanego maksimum, gdy radiant będzie się znajdował w Polsce wysoko nad horyzontem. Niestety, w obserwacjach będzie wtedy przeszkadzał Księżyc tuż po ostatniej kwadrze.

Od 15 do 25 listopada promieniują meteory z roju alfa-Monocerotydów (AMO). Radiant meteorów leży w gwiazdozbiorze Jednorożca i ma współrzędne: α = 7^h48^m, δ = +01°. Maksimum aktywności przypada 22 listopada o 2:45 UT. Jest to rój o małej aktywności, jednak często sprawia niespodzianki. W 1995 r. przez pięć minut ZHR (zenitalna liczba godzinna) wynosiła dla niego aż ok. 420, a cały rozbłysk trwał 30 minut. Analiza analogicznych zjawisk pozwala przypuszczać, że występują one okresowo co 10 lat. Jeżeli jest to prawda, to kolejnego rozbłysku AMO można spodziewać się za dwa lata. Należy jednak także i w roku bieżącym patrolować niebo w okresie przewidywanego maksimum, zwłaszcza że w obserwacjach nie będzie przeszkadzał zbliżający się do nowiu Księżyc.

* * *

1^d06^h

Złączenie Neptuna z Księżycem w odl. 5°.

2^d

Gwiazda zmienna długookresowa R LMi (miryda) (9^h45.6^m, +34°31') osiąga maksimum jasności (7.1^m) [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 5/2005].

2^d03^h

Maksymalna libracja Księżyca (10.1°) w kierunku Mare Humboldtianum (oświetlone).

2^d15^h

Złączenie Urana z Księżycem w odl. 5°.

3^d

Gwiazda zmienna długookresowa R Crv (miryda) (12^h19.6^m, -19°15') osiąga maksimum jasności (7.5^m) [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 2/2007].

3^d09^h

Złączenie Marsa z Księżycem w odl. 3°.

3^d16^h19^m

Gwiazda zmienna δ Cep (cefeida) osiąga maksimum jasności (3.5^m) [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 5/2007]

3^d21^h55^m

Gwiazda zmienna zaćmieniowa Algol (β Per) osiąga minimum jasności. Jasność gwiazdy spada od 2.1^m do 3.4^m [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 5/2007].

5^d

Rys. 4

Mapa gwiazdozbioru Trójkąta do obserwacji gwiazdy zmiennej długookresowej R Tri (2^h37^m02.1^s, +34°15'54''). Podane jasności gwiazd porównania (pole widzenia wynosi 7°, północ u góry).

Gwiazda zmienna długookresowa R Tri (miryda) (2^h37.0^m, +34°16') osiąga maksimum jasności (6.2^m).

6^d18^h44^m

Gwiazda zmienna zaćmieniowa Algol (β Per) osiąga minimum jasności. Jasność gwiazdy spada od 2.1^m do 3.4^m [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 5/2007].

7^d

Gwiazda zmienna długookresowa RT Cyg (miryda) (19^h43.6^m, +48°47') osiąga maksimum jasności (7.3^m) [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 3/2008].

7^d

Księżyc Saturna Tytan w maksymalnej elongacji wschodniej.

8/9^d

Rys. 5

Przebieg całkowitego zaćmienia Księżyca na Ziemi 8/9 listopada 2003 [wg F. Espenak — NASA/GSFC].

Całkowite zaćmienie Księżyca. Zaćmienie widoczne w całej Europie, zachodniej Azji i Afryce, wschodniej części Ameryki Północnej i Południowej, na Grenlandii i całym Atlantyku; w pozostałej części Azji i Afryki oraz Oceanie Indyjskim przy zachodzie Księżyca, a także w pozostałej części Ameryki Północnej i Południowej oraz wschodnim Pacyfiku przy wschodzie Księżyca. Maksymalna faza zaćmienia wyniesie 1,022. Przebieg zaćmienia: wejście Księżyca w półcień: 22^h15^m (8 XI), początek zaćmienia częściowego: 23^h32^m, początek zaćmienia całkowitego: 1^h06^m (9 XI), maksimum zaćmienia: 1^h18^m, koniec zaćmienia całkowitego: 1^h31^m, koniec zaćmienia częściowego: 3^h04^m, wyjście Księżyca z półcienia: 4^h22^m. W Polsce zaćmienie widoczne przy dużej wysokości Księżyca nad horyzontem.

8^d16^h

Uran nieruchomy w rektascensji.

9^d

Gwiazda zmienna długookresowa R Gem (miryda) (7^h07.4^m, +22°42') osiąga maksimum jasności (7.1^m) [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 5/2005].

9^d01^h07^m

Gwiazda zmienna δ Cep (cefeida) osiąga maksimum jasności (3.5^m) [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 5/2007]

10^d23^h

Odkrycie gwiazdy υ Tau (4.3^m) przy ciemnym brzegu Księżyca po pełni, widoczne w całej Polsce (Zielona Góra 23^h55^m — Olsztyn 0^h05^m).

13^d19^h

Złączenie Saturna z Księżycem w odl. 5°.

15^d

Księżyc Saturna Tytan w maksymalnej elongacji zachodniej.

17^d08^h

Maksymalna libracja Księżyca (10.1°) w kierunku krateru Schickard (oświetlony).

17^d18^h51^m

Gwiazda zmienna zaćmieniowa HU Tau osiąga minimum jasności. Jasność gwiazdy spada od 5.9^m do 6.7^m [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 5/2006].

17^d20^h49^m

Gwiazda zmienna zaćmieniowa WW Aur osiąga minimum jasności. Jasność gwiazdy spada od 5.8^m do 6.6^m [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 5/2006].

18^d16^h

Złączenie Jowisza z Księżycem w odl. 4°.

19^d18^h42^m

Gwiazda zmienna δ Cep (cefeida) osiąga maksimum jasności (3.5^m) [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 5/2007]

19^d20^h12^m

Gwiazda zmienna zaćmieniowa HU Tau osiąga minimum jasności. Jasność gwiazdy spada od 5.9^m do 6.7^m [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 5/2006].

21^d21^h33^m

Gwiazda zmienna zaćmieniowa HU Tau osiąga minimum jasności. Jasność gwiazdy spada od 5.9^m do 6.7^m [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 5/2006].

22^d17^h42^m

Słońce wstępuje w znak Strzelca, jego długość ekliptyczna wynosi wówczas 240°.

22^d22^h01^m

Gwiazda zmienna zaćmieniowa WW Aur osiąga minimum jasności. Jasność gwiazdy spada od 5.8^m do 6.6^m [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 5/2006].

23^d

Rys. 6

Przebieg całkowitego zaćmienia Słońca na Ziemi 23 listopada 2003 [wg. F.Espenak — NASA/GSFC].

Całkowite zaćmienie Słońca widoczne na kontynencie Antarktydy i południowej części Oceanu Indyjskiego. Maksymalna faza całkowita równa 1.038 będzie trwała 1^m57^s i nastąpi o godzinie 22^h49^m w punkcie o współrzędnych φ = 73°S, λ = 88°E. Fazy częściowe zaćmienia widoczne będą na całej Antarktydzie, południowej części Oceanu Spokojnego, w całej Australii, południowej wyspie Nowej Zelandii oraz w Patagonii w Ameryce Południowej.

23^d

Księżyc Saturna Tytan w maksymalnej elongacji wschodniej.

23^d15^h

Minimalna libracja Księżyca (1.0°) w kierunku Sinus Iridium (oświetlone).

23^d22^h54^m

Gwiazda zmienna zaćmieniowa HU Tau osiąga minimum jasności. Jasność gwiazdy spada od 5.9^m do 6.7^m [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 5/2006].

23^d23^h37^m

Gwiazda zmienna zaćmieniowa Algol (β Per) osiąga minimum jasności. Jasność gwiazdy spada od 2.1^m do 3.4^m [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 5/2007].

25^d03^h

Złączenie Merkurego z Księżycem w odl. 0.3°.

25^d03^h29^m

Gwiazda zmienna δ Cep (cefeida) osiąga maksimum jasności (3.5^m) [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 5/2007]

25^d18^h

Złączenie Wenus z Księżycem w odl. 2°.

26^d00^h15^m

Gwiazda zmienna zaćmieniowa HU Tau osiąga minimum jasności. Jasność gwiazdy spada od 5.9^m do 6.7^m [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 5/2006].

26^d20^h26^m

Gwiazda zmienna zaćmieniowa Algol (β Per) osiąga minimum jasności. Jasność gwiazdy spada od 2.1^m do 3.4^m [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 5/2007].

27^d18^h28^m

Gwiazda zmienna η Aql (cefeida) osiąga maksimum jasności (3.5^m) [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 6/2007].

27^d23^h13^m

Gwiazda zmienna zaćmieniowa WW Aur osiąga minimum jasności. Jasność gwiazdy spada od 5.8^m do 6.6^m [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 5/2006].

28^d01^h36^m

Gwiazda zmienna zaćmieniowa HU Tau osiąga minimum jasności. Jasność gwiazdy spada od 5.9^m do 6.7^m [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 5/2006].

29^d20^h

Maksymalna libracja Księżyca (10.4°) w kierunku Mare Humboldtianum (oświetlone).

29^d21^h

Złączenie Neptuna z Księżycem w odl. 0.2°.

30^d02^h57^m

Gwiazda zmienna zaćmieniowa HU Tau osiąga minimum jasności. Jasność gwiazdy spada od 5.9^m do 6.7^m [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 5/2006].

30^d18^h

Zakrycie gwiazdy τ Aqu (4.0^m) przez ciemny brzeg Księżyca w pierwszej kwadrze, widoczne w całej Polsce (Zielona Góra 18^h52^m — Krosno 19^h01^m).

Rys. 7

Konfiguracja galileuszowych księżyców Jowisza w listopadzie 2003 (I — Io, II — Europa, III — Ganimedes, IV — Callisto). Przerwa w trasie księżyca oznacza przebywanie satelity w cieniu planety. Zachód na prawo od środkowego pasa (tarczy planety), wschód na lewo.

 

Rys. 8

Konfiguracja pięciu najjaśniejszych księżyców Saturna w listopadzie 2003 (III — Tethys, IV — Dione, V — Rhea, VI — Tytan, VIII — Iapetus). Zachód na lewo od środkowego pasa (tarczy planety), wschód na prawo.