Marzec 2003

Rok 2003 będzie obfitował w rzadkie i efektowne zjawiska astronomiczne możliwe do obserwacji przez miłośników astronomii w Polsce.

W roku tym wystąpią dwa zaćmienia Słońca: obrączkowe (31 maja) i całkowite (23 listopada), z których pierwsze widoczne będzie w Polsce jako częściowe o dużej fazie. Dojdzie także do dwóch całkowitych zaćmień Księżyca, 16 maja i 9 listopada, widocznych w Polsce.

7 maja będzie widoczne niezwykle rzadkie zjawisko przejścia Merkurego na tle tarczy Słońca. Zbliżające się do południa Słońce pozwoli na podziwianie tego zjawiska także z terenu Polski.

Rok 2003 jest także rokiem „Wielkiej Opozycji Marsa” — w sierpniu planeta znajdzie się najbliżej Ziemi od 1924 r.

Ponadto w roku tym będzie można obserwować wzajemne zakrycia i zaćmienia galileuszowych księżyców Jowisza. Konfiguracja planet umożliwiająca obserwacje tych zjawisk powtórzy się ponownie dopiero w 2009 r.

W 2003 roku do Słońca zbliży się 21 znanych komet, z których aż trzy będzie można obserwować przez teleskopy amatorskie (w tym znaną kometę 2P/Encke).

Data		P [°]	B0 [°]	L0 [°]
III	1	-21,43	-7,21	245,26
	3	-21,92	-7,23	218,91
	5	-22,39	-7,25	192,56
	7	-22,84	-7,25	166,22
	9	-23,26	-7,24	139,86
	11	-23,66	-7,23	113,51
	13	-24,02	-7,21	87,15
	15	-24,36	-7,18	60,80
	17	-24,68	-7,14	34,43
	19	-24,96	-7,09	8,07
	21	-25,22	-7,03	341,70
	23	-25,45	-6,96	315,33
	25	-25,66	-6,89	288,96
	27	-25,83	-6,81	262,59
	29	-25,98	-6,72	236,21
III	31	-26,10	-6,62	245,26
Dane dla obserwatorów Słońca (na 0h UT)
P — kąt odchylenia osi obrotu Słońca mierzony od północnego wierzchołka tarczy B0, L0 — heliograficzna szerokość i długość środka tarczy 19d14h42m — heliograficzna długość środka tarczy wynosi 0°

Słońce

W punkcie równonocy wiosennej znajdzie się w tym roku 21 marca o 1^h00^m. Punkt ten nosi historyczną nazwę „punktu Barana” (zaczyna się od niego zodiakalny znak Barana) i spełnia bardzo ważną rolę w astronomii: od niego mierzy się na niebie współrzędne kątowe: rektascensję i długość ekliptyczną. Chwilę, w której Słońce znajduje się w punkcie Barana, uważamy za początek wiosny astronomicznej.

W ciągu marca dnia przybywa równo o dwie godziny: w Warszawie 1 marca Słońce wschodzi o 5^h23^m, zachodzi o 16^h14^m, a 31 marca wschodzi o 4^h14^m, zachodzi o 17^h07^m. W marcu Słońce wstępuje w znak Barana.

Księżyc

Bezksiężycowe noce będziemy mieli na początku i pod koniec marca, bowiem kolejność faz Księżyca jest w tym miesiącu następująca: nów 3^d02^h35^m, pierwsza kwadra 11^d07^h15^m, pełnia 18^d10^h35^m i ostatnia kwadra 25^d01^h51^m. W apogeum Księżyc znajdzie się w dniu 7 marca o 16^h33^m, a w perygeum 19 marca o 19^h00^m.

Planety, planety karłowate
i planetoidy

Merkury znajduje się na niebie w pobliżu Słońca i jest niewidoczny.

Nad ranem bardzo nisko nad południowo-wschodnim horyzontem można obserwować Wenus jako „Gwiazdę Poranną” o jasności -4^m. W dniu 1 marca na początku świtu cywilnego (ok. godzinę przed wschodem Słońca) planeta wznosi się na wysokości jedynie 6° nad horyzontem. W ciągu miesiąca wielkość ta systematycznie się obniża i pod koniec marca obserwacje Wenus stają się niemożliwe. Przez teleskopy możemy obserwować tarczę planety o średnicy 15'' w fazie zbliżającej się do pełni.

Także nad ranem nieco powyżej Wenus można zobaczyć Marsa na wysokości 13° nad horyzontem, świecącego z jasnością +1^m na tle gwiazd gwiazdozbioru Strzelca. Średnica tarczy planety wynosi zaledwie 7'', co praktycznie uniemożliwia obserwacje jakichkolwiek szczegółów na jej powierzchni (może za wyjątkiem czap biegunowych i fazy wynoszącej 88%) przez teleskopy amatorskie. W ciągu miesiąca warunki obserwacji Marsa praktycznie nie ulegają zmianie.

W pierwszej połowie nocy w gwiazdozbiorze Raka widoczny jest Jowisz jako obiekt o jasności -2,4^m. W marcu można nadal obserwować wzajemne zakrycia i zaćmienia w układzie księżyców galileuszowych, co jest związane z unikalną konfiguracją płaszczyzny ich orbit względem Ziemi.

W tym samym czasie w sąsiednim gwiazdozbiorze Byka odnajdziemy Saturna jako „gwiazdę” o jasności -0,2^m. Duży kąt nachylenia pierścieni planety do Ziemi ułatwia dostrzeżenie „Przerwy Cassiniego” między pierścieniem A i B nawet w teleskopach o średnicy obiektywu 10 cm.

Uran i Neptun przebywają na niebie w pobliżu Słońca i są niewidoczne.

Pluton widoczny jest nad ranem w gwiazdozbiorze Wężownika, jednakże jego jasność wynosi jedynie 13,8^m i do jego zaobserwowania niezbędny jest teleskop o średnicy zwierciadła przynajmniej 15 cm.

W marcu w pobliżu opozycji znajduje się jasna planetoida:

(4) Vesta, (jasność 5,9^m). 2 III: 12^h59,1^m, +6°02'; 12 III: 12^h53,6^m, +7°18'; 22 III: 12^h45,8^m, +8°36'.

Meteory

W dniach od 25 stycznia do 15 kwietnia promieniuje rozmyty ekliptyczny kompleks strumienia Wirginid (VIR), przejawiający się poprzez kilka słabo wyróżniających się maksimów aktywności. Prawdopodobnie kompleks ten (a przynajmniej jego część) związany jest z kometą Gambarta obserwowaną w 1834 r. W skład strumienia wchodzą powolne, jasne żółto-pomarańczowe meteory i bolidy. Głównym składnikiem strumienia Wirginid są alfa Wirginidy, których słabo wyróżnione maksimum aktywności przypada na 25 marca. Rozmyty radiant meteorów ma duży ruch własny, a w okresie maksimum leży w gwiazdozbiorze Panny i jego środek ma współrzędne: α = 13^h00^m, δ = -4°. Warunki obserwacji tego słabego roju w tym roku nie są dobre, gdyż w porannych obserwacjach przeszkadzał będzie Księżyc w ostatniej kwadrze.

* * *

1^d02^h57,6^m

W układzie księżyców galileuszowych Jowisza zachodzi obrączkowe zakrycie Callisto (IV) przez Europę (II) trwające 8 min. Jasność układu spada o 0,15^m.

1^d03^h49,6^m

W układzie księżyców galileuszowych Jowisza zachodzi obrączkowe zaćmienie Callisto (IV) przez cień Io (I) trwające 11 min. Jasność układu spada o 0,31^m.

1^d15^h

Złączenie Merkurego z Księżycem w odl. 3°.

1^d19^h55^m

Gwiazda zmienna δ Cep (cefeida) osiąga maksimum jasności (3,5^m) [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 5/2007]

2^d00^h

Złączenie Urana z Księżycem w odl. 5°.

2^d18^h58^m

Gwiazda zmienna zaćmieniowa WW Aur osiąga minimum jasności. Jasność gwiazdy spada od 5,8^m do 6,6^m [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 5/2006].

4^d

Księżyc Saturna Tytan w maksymalnej elongacji zachodniej.

4^d21^h

Złączenie Merkurego z Uranem w odl. 1,5°.

5^d

Gwiazda zmienna długookresowa U Cet (miryda) (2^h33,7^m, -13°09') osiąga maksimum jasności (7,5^m) [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 6/2006].

6^d19^h45,8^m

W układzie księżyców galileuszowych Jowisza zachodzi częściowe zakrycie Europy (II) przez Io (I) trwające 4 min. Jasność układu spada o 0,30^m.

7^d20^h10^m

Gwiazda zmienna zaćmieniowa WW Aur osiąga minimum jasności. Jasność gwiazdy spada od 5,8^m do 6,6^m [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 5/2006].

8^d05^h

Minimalna libracja Księżyca (3,0°) w kierunku Sinus Iridium (zacieniona).

9^d20^h39^m

Gwiazda zmienna zaćmieniowa HU Tau osiąga minimum jasności. Jasność gwiazdy spada od 5,9^m do 6,7^m [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 5/2006].

9^d21^h59,0^m

W układzie księżyców galileuszowych Jowisza zachodzi półcieniowe zaćmienie Europy (II) przez cień Callisto (IV) trwające 12 min. Jasność układu spada o 0,23^m.

11^d12^h

Złączenie Saturna z Księżycem w odl. 3°.

11^d17^h16,9^m

W układzie księżyców galileuszowych Jowisza zachodzi obrączkowe zaćmienie Ganimedesa (III) przez cień Europy (II) trwające 11 min. Jasność układu spada o 0,40^m.

12^d

Księżyc Saturna Tytan w maksymalnej elongacji wschodniej.

12^d19^h

Złączenie Wenus z Neptunem w odl. 0,2°.

13^d

Gwiazda zmienna długookresowa T Her (miryda) (18^h09,1^m, +31°01') osiąga maksimum jasności (8,0^m) [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 2/2006].

13^d21^h47,4^m

W układzie księżyców galileuszowych Jowisza zachodzi częściowe zakrycie Europy (II) przez Io (I) trwające 3 min. Jasność układu spada o 0,26^m.

14^d01^h05^m

Gwiazda zmienna zaćmieniowa U Oph osiąga minimum jasności. Jasność gwiazdy spada od 5,9^m do 6,6^m [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 1/2008].

15^d00^h

Złączenie Jowisza z Księżycem w odl. 4°.

15^d01^h

Maksymalna libracja Księżyca (9,4°) w kierunku krateru Schickard (zacieniony).

15^d22^h04,5^m

W układzie księżyców galileuszowych Jowisza zachodzi obrączkowe zaćmienie Callisto (IV) przez cień Ganimedesa (III) trwające 19 min. Jasność układu spada o 0,59^m.

17^d18^h17,9^m

W układzie księżyców galileuszowych Jowisza zachodzi półcieniowe zaćmienie Ganimedesa (III) przez cień Io (I) trwające 9 min. Jasność układu spada o 0, 07^m.

17^d22^h18^m

Gwiazda zmienna δ Cep (cefeida) osiąga maksimum jasności (3,5^m) [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 5/2007]

17^d22^h38^m

Gwiazda zmienna zaćmieniowa WW Aur osiąga minimum jasności. Jasność gwiazdy spada od 5,8^m do 6,6^m [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 5/2006].

18^d17^h38,4^m

W układzie księżyców galileuszowych Jowisza zachodzi częściowe zakrycie Ganimedesa (III) przez Europę (II) trwające 8 min. Jasność układu spada o 0,14^m.

18^d20^h41,4^m

W układzie księżyców galileuszowych Jowisza zachodzi obrączkowe zaćmienie Ganimedesa (III) przez cień Europy (II) trwające 11 min. Jasność układu spada o 0,36^m.

19^d01^h51^m

Gwiazda zmienna zaćmieniowa U Oph osiąga minimum jasności. Jasność gwiazdy spada od 5,9^m do 6,6^m [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 1/2008].

19^d18^h11^m

Gwiazda zmienna ζ Gem (cefeida) osiąga maksimum jasności (3,6^m) [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 6/2007].

19^d18^h20,6^m

W układzie księżyców galileuszowych Jowisza zachodzi półcieniowe zaćmienie Io (I) przez cień Europy (II) trwające 5 min. Jasność układu spada o 0,09^m.

20^d

Księżyc Saturna Tytan w maksymalnej elongacji zachodniej.

20^d23^h50,6^m

W układzie księżyców galileuszowych Jowisza zachodzi częściowe zakrycie Europy (II) przez Io (I) trwające 3 min. Jasność układu spada o 0,23^m.

21^d01^h00^m

Słońce wstępuje w znak Barana, jego długość ekliptyczna wynosi wtedy 0°; mamy początek wiosny astronomicznej i zrównanie dnia z nocą.

21^d07^h

Minimalna libracja Księżyca (3,3°) w kierunku Mare Australe (zacienione).

21^d22^h

Merkury w koniunkcji górnej ze Słońcem.

23^d

Gwiazda zmienna długookresowa V Peg (miryda) (22^h01,0^m, +6°07') osiąga maksimum jasności (8,7^m) [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 4/2005].

23^d10^h

Pluton nieruchomy w rektascensji.

24^d

Rys. 3

Mapa gwiazdozbioru Panny do obserwacji gwiazdy zmiennej R Vir (12^h38^m30.0^s, +6°59'19''). Podane jasności gwiazd porównania (pole widzenia wynosi 6°, północ u góry).

Gwiazda zmienna długookresowa R Vir (miryda) (12^h38,5^m, +6°59') osiąga maksimum jasności (6.9^m).

24^d21^h54,2^m

W układzie księżyców galileuszowych Jowisza zachodzi częściowe zaćmienie Ganimedesa (III) przez cień Io (I) trwające 15 min. Jasność układu spada o 0,14^m.

25^d18^h

Złączenie Marsa z Księżycem w odl. 3°.

25^d20^h02,5^m

W układzie księżyców galileuszowych Jowisza zachodzi częściowe zaćmienie Ganimedesa (III) przez cień Io (I) trwające 12 min. Jasność układu spada o 0,13^m.

25^d20^h44,7^m

W układzie księżyców galileuszowych Jowisza zachodzi częściowe zakrycie Ganimedesa (III) przez Europę (II) trwające 7 min. Jasność układu spada o 0,09^m.

26^d00^h04,2^m

W układzie księżyców galileuszowych Jowisza zachodzi obrączkowe zaćmienie Ganimedesa (III) przez cień Europy (II) trwające 10 min. Jasność układu spada o 0,31^m.

26^d20^h38,1^m

W układzie księżyców galileuszowych Jowisza zachodzi częściowe zaćmienie Io (I) przez cień Europy (II) trwające 5 min. Jasność układu spada o 0,18^m.

28^d

Gwiazda zmienna długookresowa S Her (miryda) (16^h51,9^m, +14°57') osiąga maksimum jasności (7,6^m) [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 2/2007].

28^d

Księżyc Saturna Tytan w maksymalnej elongacji wschodniej.

28^d01^h55,6^m

W układzie księżyców galileuszowych Jowisza zachodzi częściowe zakrycie Europy (II) przez Io (I) trwające 3 min. Jasność układu spada o 0,21^m.

28^d06^h

Maksymalna libracja Księżyca (8,8°) w kierunku Mare Humboldtianum (zacienione).

28^d13^h

Złączenie Wenus z Uranem w odl. 0,04°.

28^d18^h22^m

Gwiazda zmienna η Aql (cefeida) osiąga maksimum jasności (3,5^m) [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 6/2007].

29^d10^h

Złączenie Wenus z Księżycem w odl. 5°.

29^d21^h48^m

Gwiazda zmienna ζ Gem (cefeida) osiąga maksimum jasności (3,6^m) [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 6/2007].

Rys. 4

Konfiguracja galileuszowych księżyców Jowisza w marcu 2003 (I — Io, II — Europa, III — Ganimedes, IV — Callisto). Przerwa w trasie księżyca oznacza przebywanie satelity w cieniu planety. Zachód na prawo od środkowego pasa (tarczy planety), wschód na lewo.

 

Rys. 5

Konfiguracja pięciu najjaśniejszych księżyców Saturna w marcu 2003 (III — Tethys, IV — Dione, V — Rhea, VI — Tytan, VIII — Iapetus). Zachód na lewo od środkowego pasa (tarczy planety), wschód na prawo.