Maj 2003

Rok 2003 będzie obfitował w rzadkie i efektowne zjawiska astronomiczne możliwe do obserwacji przez miłośników astronomii w Polsce.

W roku tym wystąpią dwa zaćmienia Słońca: obrączkowe (31 maja) i całkowite (23 listopada), z których pierwsze widoczne będzie w Polsce jako częściowe o dużej fazie. Dojdzie także do dwóch całkowitych zaćmień Księżyca, 16 maja i 9 listopada, widocznych w Polsce.

7 maja będzie widoczne niezwykle rzadkie zjawisko przejścia Merkurego na tle tarczy Słońca. Zbliżające się do południa Słońce pozwoli na podziwianie tego zjawiska także z terenu Polski.

Rok 2003 jest także rokiem „Wielkiej Opozycji Marsa” — w sierpniu planeta znajdzie się najbliżej Ziemi od 1924 r.

Ponadto w roku tym będzie można obserwować wzajemne zakrycia i zaćmienia galileuszowych księżyców Jowisza. Konfiguracja planet umożliwiająca obserwacje tych zjawisk powtórzy się ponownie dopiero w 2009 r.

W 2003 roku do Słońca zbliży się 21 znanych komet, z których aż trzy będzie można obserwować przez teleskopy amatorskie (w tym znaną kometę 2P/Encke).

Data		P [°]	B0 [°]	L0 [°]
V	1	-24.22	-4.21	160.51
	3	-23.86	-4.01	134.08
	5	-23.47	-3.80	107.65
	7	-23.05	-3.59	81.21
	9	-22.60	-3.38	54.77
	11	-22.13	-3.16	28.32
	13	-21.63	-2.94	1.87
	15	-21.10	-2.71	335.42
	17	-20.54	-2.49	308.97
	19	-19.96	-2.26	282.52
	21	-19.36	-2.02	256.06
	23	-18.72	-1.79	229.60
	25	-18.07	-1.55	203.14
	27	-17.39	-1.32	176.68
	29	-16.69	-1.08	150.21
V	31	-15.97	-0.84	123.75
Dane dla obserwatorów Słońca (na 0h UT)
P — kąt odchylenia osi obrotu Słońca mierzony od północnego wierzchołka tarczy B0, L0 — heliograficzna szerokość i długość środka tarczy 13d03h24m — heliograficzna długość środka tarczy wynosi 0°

Słońce

Wznosi się po ekliptyce nadal coraz wyżej ponad równik niebieski, w związku z czym dzień jest coraz dłuższy i w ciągu miesiąca przybywa go o ponad godzinę: w Warszawie 1 maja Słońce wschodzi o 3^h07^m, zachodzi o 18^h01^m, a 31 maja wschodzi o 2^h22^m, zachodzi o 18^h46^m.

W dniu 7 maja widoczne będzie przejście planety Merkury na tle tarczy Słońca, w dniu 16 maja wystąpi całkowite zaćmienie Księżyca, a w dniu 31 maja obrączkowe zaćmienie Słońca. Wszystkie te zjawiska będą widoczne w Polsce (zaćmienie Słońca jako częściowe o dużej fazie).

W maju Słońce wstępuje w znak Bliźniąt.

Księżyc

Bezksiężycowe noce będziemy mieli na początku i pod koniec miesiąca, bowiem kolejność faz Księżyca jest w maju następująca: nów 1^d12^h15^m, pierwsza kwadra 9^d11^h53^m, pełnia 16^d03^h36^m, ostatnia kwadra 23^d00^h31^m i ponownie nów 31^d04^h20^m. W apogeum Księżyc znajdzie się 1^d07^h40^m, w perygeum 15^d15^h37^m i ponownie w apogeum 28^d13^h05^m.

Planety, planety karłowate
i planetoidy

Merkury i Wenus znajdują się na niebie w pobliżu Słońca i są niewidoczne.

Nad ranem w gwiazdozbiorze Koziorożca można obserwować Marsa powoli wznoszącego się nad południowo-wschodnim horyzontem. W ciągu miesiąca wysokość planety nad horyzontem (mierzona na początku świtu cywilnego) rośnie od 12° do 15°. W tym samym okresie w związku ze zbliżaniem się Marsa do opozycji rośnie jego jasność (od 0.0^m do -0.7^m) oraz średnica tarczy (od 10'' do 12'').

Jowisz widoczny jest wieczorem w gwiazdozbiorze Raka jako „gwiazda” -2^m. W ciągu miesiąca wysokość planety nad zachodnim horyzontem (mierzona pod koniec zmierzchu cywilnego) maleje od prawie 50° do niecałych 30°. Maj jest jednym z ostatnich miesięcy, w których możemy obserwować wzajemne zakrycia i zaćmienia w układzie księżyców galileuszowych Jowisza.

Także wieczorem w gwiazdozbiorze Byka zobaczymy Saturna świecącego z jasnością 0^m. W ciągu miesiąca wysokość planety nad wieczornym horyzontem (wynosząca początkowo 26°) szybko maleje i pod koniec maja jej obserwacja staje się niemożliwa.

Uran i Neptun przebywają na niebie w pobliżu Słońca i są niewidoczne.

Pluton widoczny jest całą noc w gwiazdozbiorze Wężownika, jednakże jego jasność wynosi jedynie 13.8^m i do jego zaobserwowania niezbędny jest teleskop o średnicy zwierciadła przynajmniej 15 cm.

W maju możemy obserwować w pobliżu opozycji jasną planetoidę:

(4) Vesta, (jasność 6.4^m). 1 V: 12^h14.6^m,+11°00'; 11 V: 12^h11.9^m,+10°33'; 21 V: 12^h12.1^m,+9°45'; 31 V: 12^h15.1^m,+8°39'.

Meteory

W dniach od 19 kwietnia do 28 maja promieniują meteory z roju eta Akwarydów (ETA), związanego z kometą Halley'a (obserwowany był już w VII w. w Chinach). W roju tym obserwuje się jasne, szybkie meteory, pozostawiające bardzo długie ślady. Maksimum aktywności roju przypada w tym roku w dniu 6 maja o godzinie 11:30 UT. Radiant meteorów leży w gwiazdozbiorze Wodnika i ma współrzędne: α = 22.5^h, δ = -1°. Warunki obserwacji w tym roku będą bardzo dobre, gdyż zbliżający się do pierwszej kwadry Księżyc nie będzie przeszkadzał w porannych obserwacjach.

* * *

2^d04^h

Złączenie Merkurego z Księżycem w odl. 3°.

2^d06^h

Minimalna libracja Księżyca (1.8°) w kierunku Sinus Iridium (zacieniona).

3^d

Gwiazda zmienna długookresowa RT Cyg (miryda) (19^h43.6^m, +48°47') osiąga maksimum jasności (7.3^m) [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 3/2008].

3^d

Gwiazda zmienna długookresowa RU Her (miryda) (16^h10.2^m, +25°04') osiąga maksimum jasności (8.0^m) [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 3/2008].

4^d21^h05.6^m

W układzie księżyców galileuszowych Jowisza zachodzi obrączkowe zaćmienie Io (I) przez cień Europy (II) trwające 5 min. Jasność układu spada o 0,54^m.

5^d09^h

Złączenie Saturna z Księżycem w odl. 3°.

7^d

Rys. 3

Schemat przejścia Merkurego na tle tarczy Słońca w dniu 7 maja 2003.

Przejście Merkurego na tle tarczy Słońca. Początek zjawiska widoczny w całej Azji, Australii, wschodniej Afryce, Europie środkowej i wschodniej, Oceanie Indyjskim, zachodnim Pacyfiku. Koniec zjawiska widoczny w zachodniej Azji, Afryce, Oceanie Atlantyckim i w Brazylii (Ameryka Południowa). Przebieg zjawiska: pierwszy kontakt 5^h12^m, drugi kontakt 5^h16^m, środek zjawiska 7^h52^m, trzeci kontakt 10^h28^m, czwarty kontakt 10^h32^m. W trakcie przebiegu zjawiska w Polsce wysokość Słońca nad horyzontem wzrośnie od 20° (pierwszy kontakt), poprzez 40° (środek zjawiska) do ponad 50° (czwarty kontakt). Będzie to pierwsze takie zjawisko widoczne z ziem polskich od 1973 r., następne będzie można w Polsce zobaczyć dopiero w 2016 r.

7^d07^h

Merkury w koniunkcji dolnej ze Słońcem.

8^d18^h

Złączenie Jowisza z Księżycem w odl. 4°.

9^d17^h

Maksymalna libracja Księżyca (10.3°) w kierunku krateru Schickard (zacieniony).

10^d19^h48^m

Gwiazda zmienna η Aql (cefeida) osiąga maksimum jasności (3.5^m) [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 6/2007].

14^d09^h

Złączenie Marsa z Neptunem w odl. 1°.

14^d21^h53.3^m

W układzie księżyców galileuszowych Jowisza zachodzi częsciowe zakrycie Io (I) przez Callisto (IV) trwające 19 min. Jasność układu spada o 0,31^m.

15^d22^h

Neptun nieruchomy w rektascensji.

15^d23^h00^m

Gwiazda zmienna δ Cep (cefeida) osiąga maksimum jasności (3.5^m) [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 5/2007]

16^d

Rys. 4

Schemat całkowitego zaćmienia Księżyca w dniu 16 maja 2003 [wg F. Espenak, NASA/GSFC].

Całkowite zaćmienie Księżyca. Zaćmienie widoczne w Ameryce Południowej, Antarktydzie, we wschodniej części Ameryki Północnej, na Atlantyku i południowo-wschodnim Pacyfiku; w Afryce, Europie (w tym w Polsce) i południowo-zachodniej Azji przy zachodzie Księżyca, oraz w zachodniej części Ameryki Północnej przy wschodzie Księżyca. Maksymalna faza zaćmienia wyniesie 1.134. Przebieg zaćmienia: wejście Księżyca w półcień: 1^h05^m, początek zaćmienia częściowego: 2^h03^m, początek zaćmienia całkowitego: 3^h14^m, maksimum zaćmienia: 3^h40^m, koniec zaćmienia całkowitego: 4^h06^m, koniec zaćmienia częściowego: 5^h17^m, wyjście Księżyca z półcienia: 6^h15^m. W Polsce Księżyc zajdzie jeszcze przed osiągnięciem fazy całkowitej.

16^d00^h

Minimalna libracja Księżyca (1.1°) w kierunku Mare Australe (oświetlone)

17^d01^h

Odkrycie gwiazdy ρ Oph (5.0^m) przez ciemną część Księżyca tuż po pełni, widoczne w zachodniej, środkowej i południowej Polsce nisko nad horyzontem (Szczecin 1^h52^m — Krosno 2^h05^m).

18^d00^h02^m

Gwiazda zmienna η Aql (cefeida) osiąga maksimum jasności (3.5^m) [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 6/2007].

19^d14^h

Merkury nieruchomy w rektascensji.

21^d11^h14^m

Słońce wstępuje w znak Bliźniąt, jego długość ekliptyczna wynosi wtedy 60°

21^d12^h

Złączenie Neptuna z Księżycem w odl. 5°.

21^d19^h30.4^m

W układzie księżyców galileuszowych Jowisza zachodzi częściowe zaćmienie Ganimedesa (III) przez cień Io (I) trwające 6 min. Jasność układu spada o 0,24^m.

21^d20^h

Złączenie Marsa z Księżycem w odl. 3°.

22^d07^h

Maksymalna libracja Księżyca (10.0°) w kierunku Mare Humboldtianum (zacienione).

23^d00^h

Złączenie Urana z Księżycem w odl. 5°.

23^d19^h39.4^m

W układzie księżyców galileuszowych Jowisza zachodzi całkowite zakrycie Europy (II) przez Io (I) trwające 5 min. Jasność układu spada o 0,46^m.

24^d20^h45.8^m

W układzie księżyców galileuszowych Jowisza zachodzi częściowe zaćmienie Io (I) przez cień Ganimedesa (III) trwające 10 min. Jasność układu spada o 0,63^m.

26^d17^h

Złączenie Merkurego z Wenus w odl. 2°.

29^d04^h

Złączenie Wenus z Księżycem w odl. 0.1°.

29^d19^h

Minimalna libracja Księżyca (1.1°) w kierunku Sinus Iridium (oświetlona).

30^d22^h00.0^m

W układzie księżyców galileuszowych Jowisza zachodzi częściowe zakrycie Europy (II) przez Io (I) trwające 5 min. Jasność układu spada o 0,38^m.

31^d

Rys. 5

Przebieg pasa obrączkowego zaćmienia Słońca na Ziemi w dniu 31 maja 2003 [wg.F.Espenak, NASA/GSFC].

Obrączkowe zaćmienie Słońca: faza obrączkowa widoczna na północnym Atlantyku, środkowej Grenlandii, Islandii i północnej Szkocji, fazy częściowe widoczne w środkowej, wschodniej i północnej Europie, północno-zachodniej Azji, na Alasce, północnej Grenlandii i Oceanie Lodowatym. Faza obrączkowa rozpocznie się o 3^h45^m, zakończy się o 4^h32^m. Centralna faza zaćmienia w średnie południe nastąpi o 4^h08^m w punkcie o współrzędnych φ=66°37'N, λ=24°24'W. Zaćmienie widoczne jako częściowe o dużej fazie na całym obszarze Polski przy wschodzącym Słońcu. Oto momenty wystąpienia fazy maksymalnej, jej wielkość oraz wysokość Słońca nad horyzontem dla wybranych miast w Polsce: Gdańsk: 3^h29^m, 0.860, 7°; Kraków: 3^h21^m, 0.826, 5°; Lublin: 3^h22^m, 0.823, 7°; Łódź: 3^h24^m, 0.841, 6°; Olsztyn: 3^h27^m, 0.849, 8°; Poznań: 3^h26^m, 0.855, 5°; Szczecin: 3^h29^m, 0.870, 5°; Warszawa: 3^h24^m, 0.837, 7°; Wrocław: 3^h24^m, 0.846, 4°.

31^d20^h05.5^m

W układzie księżyców galileuszowych Jowisza zachodzi częściowe zaćmienie Europy (II) przez cień Ganimedesa (III) trwające 10 min. Jasność układu spada o 0,91^m.

Rys. 6

Konfiguracja galileuszowych księżyców Jowisza w maju 2003 (I — Io, II — Europa, III — Ganimedes, IV — Callisto). Przerwa w trasie księżyca oznacza przebywanie satelity w cieniu planety. Zachód na prawo od środkowego pasa (tarczy planety), wschód na lewo.