Wrzesień 2003

Rok 2003 będzie obfitował w rzadkie i efektowne zjawiska astronomiczne możliwe do obserwacji przez miłośników astronomii w Polsce.

W roku tym wystąpią dwa zaćmienia Słońca: obrączkowe (31 maja) i całkowite (23 listopada), z których pierwsze widoczne będzie w Polsce jako częściowe o dużej fazie. Dojdzie także do dwóch całkowitych zaćmień Księżyca, 16 maja i 9 listopada, widocznych w Polsce.

7 maja będzie widoczne niezwykle rzadkie zjawisko przejścia Merkurego na tle tarczy Słońca. Zbliżające się do południa Słońce pozwoli na podziwianie tego zjawiska także z terenu Polski.

Rok 2003 jest także rokiem „Wielkiej Opozycji Marsa” — w sierpniu planeta znajdzie się najbliżej Ziemi od 1924 r.

Ponadto w roku tym będzie można obserwować wzajemne zakrycia i zaćmienia galileuszowych księżyców Jowisza. Konfiguracja planet umożliwiająca obserwacje tych zjawisk powtórzy się ponownie dopiero w 2009 r.

W 2003 roku do Słońca zbliży się 21 znanych komet, z których aż trzy będzie można obserwować przez teleskopy amatorskie (w tym znaną kometę 2P/Encke).

Data		P [°]	B0 [°]	L0 [°]
IX	1	20.95	7.19	333.49
	3	21.46	7.21	307.07
	5	21.93	7.23	280.66
	7	22.39	7.25	254.24
	9	22.82	7.25	227.83
	11	23.23	7.25	201.42
	13	23.62	7.23	175.01
	15	23.98	7.21	148.60
	17	24.31	7.18	122.20
	19	24.63	7.14	95.80
	21	24.91	7.10	69.39
	23	25.17	7.04	43.00
	25	25.41	6.98	16.60
	27	25.61	6.91	350.21
IX	29	25.79	6.83	323.81
X	1	25.95	6.74	297.42
Dane dla obserwatorów Słońca (na 0h UT)
P — kąt odchylenia osi obrotu Słońca mierzony od północnego wierzchołka tarczy B0, L0 — heliograficzna szerokość i długość środka tarczy 26d06h11m — heliograficzna długość środka tarczy wynosi 0°

Słońce

Słońce w swym ruchu rocznym po ekliptyce 23 września przekracza równik niebieski w punkcie równonocy jesiennej wstępując w znak Wagi, co rozpoczyna astronomiczną jesień. Dni stają się ciągle coraz krótsze. W Warszawie 1 września Słońce wschodzi o 3^h46^m, zachodzi o 17^h25^m, a 30 września wschodzi o 4^h34^m, zachodzi o 16^h17^m.

Księżyc

Bezksiężycowe noce będziemy mieli pod koniec września, bowiem kolejność faz Księżyca jest w tym miesiącu następująca: pierwsza kwadra 3^d12^h34^m, pełnia 10^d16^h36^m, ostatnia kwadra 18^d19^h03^m i nów 26^d03^h09^m. W apogeum Księżyc znajdzie się 16 września o 9^h24^m, natomiast w perygeum 28 września o 6^h00^m.

Planety, planety karłowate
i planetoidy

W drugiej połowie września nisko nad wschodnim horyzontem można próbować odnaleźć Merkurego, świecącego wtedy z jasnością +1^m. Najwyżej nad horyzontem planeta znajdzie się w dniu 27 września, gdy na początku świtu cywilnego (około godzinę przed wschodem Słońca) świecąc z jasnością -0,6^m wzniesie się na wysokość nieco ponad 9° (jest to najkorzystniejsza poranna widzialność Merkurego w bieżącym roku). W tym okresie przez teleskop będziemy mogli zobaczyć początkowo wąski sierp Merkurego o średnicy 10'', pod koniec miesiąca mający już tylko 7'' lecz za to o większej fazie, zbliżającej się do „kwadry”. Jeżeli posiadamy teleskop o średnicy przynajmniej 10 cm i powiększeniu 100×, to możemy spróbować dostrzec szczegóły powierzchniowe planety (w celu poprawienia kontrastu można użyć żółtego filtru).

Wenus znajduje się na niebie w pobliżu Słońca i jest niewidoczna.

We wrześniu najjaśniejszym obiektem na niebie po Słońcu i Księżycu pozostaje powoli oddalający się od Ziemi po sierpniowej opozycji Mars, jednak jasność planety spada w ciągu miesiąca z -3^m do -2^m. Planeta widoczna jest przez całą noc w gwiazdozbiorze Wodnika. Średnica tarczy Marsa w ciągu miesiąca spada od 25'' do 20'', co jednak nadal pozwoli na obserwacje szczegółów powierzchniowych nawet przez niewielkie teleskopy amatorskie. Wystarczy do tego już teleskop o średnicy obiektywu 10 cm, jednak przeszkadzać będą drgania atmosfery związane ze stosunkowo małą wysokością planety nad horyzontem — w momencie górowania wyniesie ona zaledwie 22°. Wrzesień (zwłaszcza koniec miesiąca — okres nowiu Księżyca) jest miesiącem, w którym przez większe teleskopy amatorskie można kontynuować próby dostrzeżenia satelitów Marsa — Phobosa (10,7^m) i Deimosa (11,8^m). Należy jednak pamiętać o zasłonięciu oślepiającej tarczy samej planety!

Nad ranem na początku września nad wschodnim horyzontem pojawia się Jowisz, świecący w gwiazdozbiorze Lwa z jasnością -1,7^m. W ciągu miesiąca wysokość planety nad horyzontem rośnie i pod koniec września na początku świtu cywilnego osiąga 19°.

W drugiej połowie nocy możemy zobaczyć Saturna świecącego w gwiazdozbiorze Bliźniąt jako „gwiazdę” o jasności 0.0^m. Przez teleskop możemy obserwować tarczę planety o średnicy 18'' oraz układ pierścieni.

W pierwszej połowie nocy w gwiazdozbiorze Wodnika widoczny jest Uran (o jasności 5.7^m) a w gwiazdozbiorze Koziorożca Neptun (7.9^m). Małe średnice tarcz tych planet (odpowiednio 3.7'' i 2.3'') utrudniają dostrzeżenie jakichkolwiek szczegółów powierzchniowych nawet przez większe teleskopy amatorskie.

Wieczorem na południowo-zachodnim niebie można próbować zaobserwować Plutona (13.9^m), jednak potrzebny jest do tego teleskop o średnicy obiektywu przynajmniej 15 cm.

We wrześniu w pobliżu opozycji znajduje się jasna planetoida:

(2) Pallas, (jasność 8.4^m). 8 IX: 2^h10.1^m,-7°01'; 18 IX: 2^h08.4^m,-9°46'; 28 IX: 2^h04.4^m,-12°42'.

Meteory

Od 25 sierpnia do 8 września promieniują meteory z roju alfa Aurigid (AUR). Te szybkie meteory ze śladami wiąże się z kometą Kiesa z 1911 r. Należą do kompleksu mało aktywnych rojów (razem z opisanymi poniżej delta Aurigidami) i są z nich najaktywniejsze. W latach 1935, 1986 i 1994 obserwowano wzrosty aktywności do ZHR = 40, jednakże rój nie jest systematycznie obserwowany i inne takie zdarzenia mogły zostać „przegapione”. Maksimum aktywności roju wystąpi w tym roku 1 września. Radiant meteorów leży w gwiazdozbiorze Woźnicy i w okresie maksimum ma współrzędne: α = 5^h36^m, δ = +42°. W bieżącym roku warunki obserwacyjne tego słabo zbadanego roju są znakomite — wznosi się on wysoko nad horyzontem około północy, już po zachodzie zbliżającego się do pierwszej kwadry Księżyca.

Od 5 września do 10 października promieniują meteory z należącego do tego samego kompleksu roju delta Aurigid (DAU). Radiant meteorów leży także w gwiazdozbiorze Woźnicy i ma współrzędne: α 4^h00^m, δ = +47°. Maksimum aktywności tego mało aktywnego roju przypada 9 września. Warunki obserwacji w tym roku są bardzo złe w związku Księżycem w pobliżu pełni.

Przez cały wrzesień możemy też obserwować wolne, czerwonawe i często jasne meteory z mało aktywnego roju Piscid (SPI) związanego z kometą Morehouse'a z 1907 r. Radiant meteorów leży w gwiazdozbiorze Ryb i ma współrzędne: α = 0^h20^m, δ = -1°. Maksimum aktywności przypada 20 września, w związku z czym w obserwacjach tego słabo zbadanego roju w pierwszej połowie nocy nie będzie przeszkadzał zbliżający się do nowiu Księżyc.

* * *

1^d21^h50^m

Księżyc Marsa Phobos w maksymalnej elongacji zachodniej w odległości 34''.

1^d23^h

Minimalna libracja Księżyca (1.1°) w kierunku Mare Fecunditatis (oświetlone).

4^d

Księżyc Saturna Tytan w maksymalnej elongacji wschodniej.

4^d21^h45^m

Księżyc Marsa Deimos w maksymalnej elongacji wschodniej w odległości 86''.

4^d22^h30^m

Księżyc Marsa Phobos w maksymalnej elongacji wschodniej w odległości 35''.

5^d21^h30^m

Księżyc Marsa Phobos w maksymalnej elongacji wschodniej w odległości 34''.

6^d18^h

Zakrycie gwiazdy ω Sgr (4.7^m) przez ciemny brzeg Księżyca po pierwszej kwadrze, widoczne w całej Polsce (Szczecin 18^h30^m — Lublin 18^h40^m).

6^d20^h

Zakrycie gwiazdy 60 Sgr (4.8^m) przez ciemny brzeg Księżyca po pierwszej kwadrze, widoczne w całej Polsce (Szczecin 20^h11^m — Lublin 20^h23^m).

7^d19^h

Złączenie Neptuna z Księżycem w odl. 5°.

7^d20^h15^m

Gwiazda zmienna zaćmieniowa U Oph osiąga minimum jasności. Jasność gwiazdy spada od 5.9^m do 6.6^m [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 1/2008].

8^d10^h

Złączenie Merkurego z Wenus w odl. 5°.

8^d22^h10^m

Księżyc Marsa Phobos w maksymalnej elongacji zachodniej w odległości 33''.

8^d23^h

Maksymalna libracja Księżyca (8.4°) w kierunku Mare Humboldtianum (oświetlone).

9^d06^h

Złączenie Urana z Księżycem w odl. 5°.

9^d13^h

Złączenie Marsa z Księżycem w odl. 1°.

9^d19^h51^m

Gwiazda zmienna η Aql (cefeida) osiąga maksimum jasności (3.5^m) [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 6/2007].

9^d21^h10^m

Księżyc Marsa Phobos w maksymalnej elongacji zachodniej w odległości 33''.

9^d22^h45^m

Księżyc Marsa Deimos w maksymalnej elongacji wschodniej w odległości 84''.

11^d00^h24^m

Gwiazda zmienna δ Cep (cefeida) osiąga maksimum jasności (3.5^m) [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 5/2007]

11^d02^h

Merkury w koniunkcji dolnej ze Słońcem.

12^d

Księżyc Saturna Tytan w maksymalnej elongacji zachodniej.

12^d21^h50^m

Księżyc Marsa Phobos w maksymalnej elongacji wschodniej w odległości 33''.

12^d23^h36^m

Gwiazda zmienna zaćmieniowa HU Tau osiąga minimum jasności. Jasność gwiazdy spada od 5.9^m do 6.7^m [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 5/2006].

15^d00^h58^m

Gwiazda zmienna zaćmieniowa HU Tau osiąga minimum jasności. Jasność gwiazdy spada od 5.9^m do 6.7^m [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 5/2006].

15^d23^h

Minimalna libracja Księżyca (0.2°) w kierunku Oceanus Procellarum (oświetlony).

16^d

Gwiazda zmienna długookresowa R Dra (miryda) (16^h32.6^m, +66°45') osiąga maksimum jasności (7.6^m) [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 6/2002].

16^d21^h15^m

Księżyc Marsa Deimos w maksymalnej elongacji zachodniej w odległości 81''.

16^d21^h30^m

Księżyc Marsa Phobos w maksymalnej elongacji zachodniej w odległości 32''.

17^d00^h05^m

Gwiazda zmienna η Aql (cefeida) osiąga maksimum jasności (3.5^m) [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 6/2007].

19^d00^h52^m

Gwiazda zmienna zaćmieniowa Algol (β Per) osiąga minimum jasności. Jasność gwiazdy spada od 2.1^m do 3.4^m [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 5/2007].

19^d13^h

Merkury nieruchomy w rektascensji.

19^d22^h10^m

Księżyc Marsa Phobos w maksymalnej elongacji wschodniej w odległości 32''.

20^d

Księżyc Saturna Tytan w maksymalnej elongacji wschodniej.

20^d03^h

Złączenie Saturna z Księżycem w odl. 5°.

20^d21^h10^m

Księżyc Marsa Phobos w maksymalnej elongacji wschodniej w odległości 32''.

21^d11^h

Złączenie Merkurego z Jowiszem w odl. 7°.

21^d17^h59^m

Gwiazda zmienna δ Cep (cefeida) osiąga maksimum jasności (3.5^m) [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 5/2007]

21^d21^h41^m

Gwiazda zmienna zaćmieniowa Algol (β Per) osiąga minimum jasności. Jasność gwiazdy spada od 2.1^m do 3.4^m [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 5/2007].

22^d18^h

Maksymalna libracja Księżyca (9.1°) w kierunku krateru Schickard (oświetlony).

23^d

Gwiazda zmienna długookresowa W Cet (miryda) (0^h02.1^m, -14°41') osiąga maksimum jasności (7.6^m) [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 4/2002].

23^d10^h47^m

Słońce wstępuje w znak Wagi, jego długość ekliptyczna wynosi wówczas 180°, mamy zrównanie dnia z nocą i początek jesieni astronomicznej.

23^d19^h45^m

Księżyc Marsa Deimos w maksymalnej elongacji wschodniej w odległości 76''.

24^d04^h

Złączenie Jowisza z Księżycem w odl. 4°.

24^d17^h

Złączenie Merkurego z Księżycem w odl. 5°.

24^d20^h50^m

Księżyc Marsa Phobos w maksymalnej elongacji zachodniej w odległości 30''.

25^d

Rys. 4

Mapa gwiazdozbioru Cefeusza do obserwacji gwiazdy zmiennej T Cep (21^h09^m31.9^s, +68°29'28''). Podane jasności gwiazd porównania (pole widzenia wynosi 7°, północ u góry).

Gwiazda zmienna długookresowa T Cep (miryda) (21^h09.6^m, +68°29') osiąga maksimum jasności (6.0^m).

26^d

Gwiazda zmienna długookresowa T Hya (miryda) (8^h55.6^m, -9°08') osiąga maksimum jasności (7.8^m) [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 6/2005].

26^d20^h

Złączenie Wenus z Księżycem w odl. 2°.

27^d00^h

Merkury w maksymalnej elongacji zachodniej od Słońca równej 18°.

27^d02^h47^m

Gwiazda zmienna δ Cep (cefeida) osiąga maksimum jasności (3.5^m) [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 5/2007]

28^d

Gwiazda zmienna długookresowa U Ari (miryda) (3^h11.1^m, +14°48') osiąga maksimum jasności (8.1^m) [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 4/2005].

28^d

Księżyc Saturna Tytan w maksymalnej elongacji zachodniej.

28^d20^h30^m

Księżyc Marsa Phobos w maksymalnej elongacji wschodniej w odległości 29''.

28^d21^h00^m

Księżyc Marsa Deimos w maksymalnej elongacji wschodniej w odległości 73''.

28^d23^h

Minimalna libracja Księżyca (1.2°) w kierunku Mare Australe (oświetlone).

29^d15^h

Mars nieruchomy w rektascensji.

Rys. 5

Konfiguracja galileuszowych księżyców Jowisza we wrześniu 2003 (I — Io, II — Europa, III — Ganimedes, IV — Callisto). Przerwa w trasie księżyca oznacza przebywanie satelity w cieniu planety. Zachód na prawo od środkowego pasa (tarczy planety), wschód na lewo.

 

Rys. 6

Konfiguracja pięciu najjaśniejszych księżyców Saturna we wrześniu 2003 (III — Tethys, IV — Dione, V — Rhea, VI — Tytan, VIII — Iapetus). Zachód na lewo od środkowego pasa (tarczy planety), wschód na prawo.