Listopad 2004

Rok 2004 będzie obfitował w rzadkie i efektowne zjawiska astronomiczne możliwe do obserwacji przez miłośników astronomii w Polsce.

W roku tym wystąpią dwa częściowe zaćmienia Słońca: 19 kwietnia i 14 października, niestety obydwa niewidoczne w Polsce. Dojdzie także do dwóch całkowitych zaćmień Księżyca, 4 maja i 28 października, widocznych w Polsce.

W dniu 8 czerwca będzie widoczne niezwykle rzadkie zjawisko przejścia Wenus na tle tarczy Słońca. Zbliżające się do południa Słońce pozwoli na podziwianie tego zjawiska także z terenu Polski.

W 2004 r. do Słońca zbliży się 29 znanych komet, z których jedna (C/2001 Q4 (NEAT)) powinna być bez problemu widoczna gołym okiem.

We wrześniu do Ziemi zbliży się na wyjątkowo małą odległość niewielka planetoida (4179) Toutatis, dzięki czemu będzie możliwa jej obserwacja przez teleskopy amatorskie.

Data		P [°]	B0 [°]	L0 [°]
XI	1	24.45	4.35	97.76
	3	24.10	4.14	71.39
	5	23.71	3.93	45.02
	7	23.30	3.72	18.65
	9	22.85	3.5	352.28
	11	22.37	3.27	325.91
	13	21.86	3.04	299.54
	15	21.32	2.81	273.18
	17	20.75	2.57	246.81
	19	20.15	2.33	220.45
	21	19.53	2.09	194.09
	23	18.87	1.85	167.72
	25	18.19	1.60	141.36
	27	17.48	1.35	115.00
XI	29	16.74	1.10	88.64
XII	1	15.98	0.84	62.28
Dane dla obserwatorów Słońca (na 0h UT)
P — kąt odchylenia osi obrotu Słońca mierzony od północnego wierzchołka tarczy B0, L0 — heliograficzna szerokość i długość środka tarczy 8d09h57m — heliograficzna długość środka tarczy wynosi 0°

Słońce

Dni są coraz krótsze, co widać po momentach wschodu i zachodu Słońca w Warszawie. Dnia 1 listopada Słońce wschodzi o 5^h32^m, zachodzi o 15^h06^m, a 30 listopada wschodzi o 6^h22^m, zachodzi o 14^h28^m.

Księżyc

Bezksiężycowe noce będziemy mieli w połowie miesiąca, bowiem kolejność faz Księżyca jest w tym miesiącu następująca: ostatnia kwadra 5^d05^h53^m, nów 12^d14^h27^m, pierwsza kwadra 19^d05^h50^m i pełnia 26^d20^h07^m. W apogeum Księżyc znajdzie się 2 listopada o 18^h09^m, w perygeum 14 listopada o 13^h57^m i ponownie w apogeum 30 listopada o 11^h25^m.

Planety, planety karłowate
i planetoidy

Merkury usytuowany jest na niebie niekorzystnie w stosunku do Słońca, zachodzi wkrótce po jego zachodzie i jest niewidoczny. Jako ciekawostkę można jedynie podać, że 27 listopada ok. godzinę po zachodzie Słońca wzniesie się na maksymalną w tym miesiącu wysokość nad południowo-zachodnim horyzontem wynoszącą zaledwie 0,5°, co oczywiście czyni jego obserwacje niemożliwymi.

Nad ranem coraz niżej nad południowo-wschodnim horyzontem można obserwować Wenus, świecącą z jasnością -4^m. W ciągu miesiąca wysokość planety nad horyzontem na początku świtu cywilnego maleje od 23° do 15°. Przez teleskop można obserwować tarczę Wenus o średnicy 13'', w fazie zbliżającej się do pełni.

Nad ranem, nisko nad wschodnim horyzontem w gwiazdozbiorze Panny, można próbować zaobserwować Marsa świecącego z jasnością jedynie 1,7^m. W ciągu miesiąca wysokość planety nad horyzontem (mierzona ok. godzinę przed wschodem Słońca) rośnie od 6° do 12°. Mała średnica tarczy Marsa, nie osiągająca nawet 4'', praktycznie uniemożliwia obserwacje jakichkolwiek szczegółów powierzchniowych.

Także nad ranem, kilkanaście stopni powyżej Marsa, możemy obserwować Jowisza, świecącego także w gwiazdozbiorze Panny z jasnością -1,7^m. W ciągu miesiąca wysokość planety nad horyzontem rośnie od 20° do 32°. Przez teleskop można obserwować zjawiska w układzie księżyców galileuszowych Jowisza.

Przez całą noc, w gwiazdozbiorze Bliźniąt, widoczny jest Saturn świecący z jasnością 0,1^m. Duża wysokość planety nad horyzontem ułatwia teleskopowe obserwacje struktur w jej atmosferze oraz układu pierścieni, w szczególności „Przerwy Cassiniego” (do jej zobaczenia wystarczający jest teleskop o średnicy 10 cm przy powiększeniu 100×).

W pierwszej połowie nocy, w gwiazdozbiorze Wodnika, można obserwować Urana jako „gwiazdę” o jasności 5,8^m. Wieczorem, na wysokości 20° nad południowym horyzontem, w gwiazdozbiorze Koziorożca, można natomiast obserwować Neptuna jako „gwiazdę” o jasności 7,9^m.

Pluton znajduje się na niebie zbyt blisko Słońca i jest niewidoczny.

W listopadzie w pobliżu opozycji znajdują się jasne planetoidy:

(4) Vesta, (jasność 7,2^m). 6 XI: 23^h16,8^m, -15°09'; 16 XI: 23^h19,5^m, -14°16'; 26 XI: 23^h24,7^m, -13°09'.

(27) Euterpe, (jasność 8,8^m). 6 XI: 2^h54,3^m, +14°10'; 16 XI: 2^h44,3^m, +13°34'; 26 XI: 2^h35,6^m, +13°05'.

Meteory

Od 1 października do 25 listopada promieniują meteory z kompleksu Taurydów, związanego z kometą krótkookresową 2P/Encke: Południowe Taurydy (STA) i Północne Taurydy (NTA). Radianty meteorów leżą w gwiazdozbiorze Byka i mają odpowiednio współrzędne: α = 3^h28^m, δ = +13° oraz rekt. 3^h52^m, dekl. +22°. Maksimum aktywności STA przypada 5 listopada, natomiast NTA 12 listopada. W obrębie omawianych rojów stosunkowo często występują jasne bolidy, które są przewidywane zwłaszcza w 2005 r. Oczywiście należy obserwować omawiane roje także i w tym roku zwłaszcza, że niedawno obserwowaliśmy powrót ich macierzystej komety, a obserwacjom nie będzie przeszkadzał zbliżający się do nowiu Księżyc.

Od 14 do 21 listopada promieniują meteory z roju Leonidów (LEO), związanego z kometą 55P/Tempel-Tuttle. Radiant meteorów leży w gwiazdozbiorze Lwa i ma współrzędne: α = 10^h08^m, δ = +22°. Maksimum aktywności przypada w tym roku 17 listopada o 8:25 UT. Od kilku lat aktywność roju była podwyższona (aż do wystąpienia „deszczów”) w związku z powrotem macierzystej komety w 1998 r. Niestety, okres ten zakończył się i w roku bieżącym można spodziewać się „zwyczajnej” aktywności. Meteory „lubią” jednak sprawiać niespodzianki i zalecane są obserwacje nieba w okresie przewidywanego maksimum, gdy radiant będzie się znajdował w Polsce wysoko nad horyzontem. W porannych obserwacjach nie będzie przeszkadzał Księżyc przed pierwszą kwadrą.

Od 15 do 25 listopada promieniują meteory z roju alfa-Monocerotydów (AMO). Radiant meteorów leży w gwiazdozbiorze Jednorożca i ma współrzędne: α = 7^h48^m, δ = +01°. Maksimum aktywności przypada 21 listopada o 8:45 UT. Jest to rój o małej aktywności, jednak często sprawia niespodzianki. W 1995 r. przez pięć minut ZHR (zenitalna liczba godzinna) wynosiła dla niego aż ok. 420, a cały rozbłysk trwał 30 minut. Analiza analogicznych zjawisk pozwala przypuszczać, że występują one okresowo co 10 lat. Jeżeli jest to prawda, to kolejnego rozbłysku AMO można spodziewać się w przyszłym roku. Należy jednak także i w roku bieżącym patrolować niebo w okresie przewidywanego maksimum, zwłaszcza że w porannych obserwacjach nie będzie przeszkadzał Księżyc tuż po pierwszej kwadrze.

* * *

1^d

Gwiazda zmienna długookresowa V Mon (miryda) (6^h22,7^m, -2°11') osiąga maksimum jasności (7,0^m) [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 5/2003].

2^d22^h

Odkrycie gwiazdy 47 Gem (5,8^m) przy ciemnym brzegu Księżyca przed ostatnią kwadrą, widoczne w całej Polsce (Krosno 22^h13^m — Gdańsk 22^h27^m).

3^d20^h

Złączenie Saturna z Księżycem w odl. 5°.

3^d21^h

Odkrycie gwiazdy ω Cnc (5,9^m) przy ciemnym brzegu Księżyca przed ostatnią kwadrą, widoczne w całej Polsce (Krosno 21^h00^m — Gdańsk 21^h05^m).

4^d22^h17^m

Gwiazda zmienna zaćmieniowa Algol (β Per) osiąga minimum jasności. Jasność gwiazdy spada od 2,1^m do 3,4^m [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 5/2007].

5^d

Rys. 6

Mapa gwiazdozbioru Wielkiej Niedźwiedzicy do obserwacji gwiazdy zmiennej długookresowej T UMa (12^h36^m23,5^s, +59°29'13''). Podane jasności gwiazd porównania (pole widzenia wynosi 7°, północ u góry).

Gwiazda zmienna długookresowa T UMa (miryda) (12^h36,4^m, +59°29') osiąga maksimum jasności (7,7^m).

5^d02^h

Złączenie Wenus z Jowiszem w odl. 0,6°.

6^d14^h

Maksymalna libracja Księżyca (8,0°) w kierunku krateru Schickard (oświetlony).

7^d19^h06^m

Gwiazda zmienna zaćmieniowa Algol (β Per) osiąga minimum jasności. Jasność gwiazdy spada od 2,1^m do 3,4^m [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 5/2007].

7^d21^h28^m

Gwiazda zmienna zaćmieniowa WW Aur osiąga minimum jasności. Jasność gwiazdy spada od 5,8^m do 6,6^m [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 5/2006].

7^d22^h55^m

Gwiazda zmienna δ Cep (cefeida) osiąga maksimum jasności (3,5^m) [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 5/2007]

8^d

Księżyc Saturna Tytan w maksymalnej elongacji wschodniej.

8^d09^h

Saturn nieruchomy w rektascensji.

9^d17^h

Złączenie Jowisza z Księżycem w odl. 0,02°.

10^d00^h

Złączenie Wenus z Księżycem w odl. 0,6°.

11^d02^h

Złączenie Marsa z Księżycem w odl. 0,8°.

11^d23^h

Uran nieruchomy w rektascensji.

12^d22^h40^m

Gwiazda zmienna zaćmieniowa WW Aur osiąga minimum jasności. Jasność gwiazdy spada od 5,8^m do 6,6^m [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 5/2006].

13^d00^h

Minimalna libracja Księżyca (4,1°) w kierunku Sinus Iridium (zacieniona).

14^d02^h

Złączenie Merkurego z Księżycem w odl. 1°.

16^d

Księżyc Saturna Tytan w maksymalnej elongacji zachodniej.

17^d19^h11^m

Gwiazda zmienna ζ Gem (cefeida) osiąga maksimum jasności (3,6^m) [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 6/2007].

17^d19^h22^m

Gwiazda zmienna zaćmieniowa HU Tau osiąga minimum jasności. Jasność gwiazdy spada od 5,9^m do 6,7^m [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 5/2006].

17^d23^h52^m

Gwiazda zmienna zaćmieniowa WW Aur osiąga minimum jasności. Jasność gwiazdy spada od 5,8^m do 6,6^m [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 5/2006].

18^d05^h

Złączenie Neptuna z Księżycem w odl. 6°.

18^d16^h30^m

Gwiazda zmienna δ Cep (cefeida) osiąga maksimum jasności (3,5^m) [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 5/2007]

19^d

Gwiazda zmienna długookresowa R LMi (miryda) (9^h45,6^m, +34°31') osiąga maksimum jasności (7,1^m) [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 5/2005].

19^d03^h

Maksymalna libracja Księżyca (8,4°) w kierunku Mare Humboldtianum (oświetlone).

19^d18^h

Złączenie Urana z Księżycem w odl. 4°.

19^d20^h43^m

Gwiazda zmienna zaćmieniowa HU Tau osiąga minimum jasności. Jasność gwiazdy spada od 5,9^m do 6,7^m [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 5/2006].

20^d16^h

Zakrycie gwiazdy ψ³ Aqr (5,0^m) przez ciemny brzeg Księżyca po pierwszej kwadrze, widoczne w całej Polsce (Szczecin 16^h09^m — Lublin 16^h22^m).

21^d01^h

Merkury w maksymalnej elongacji wschodniej od Słońca równej 22°.

21^d22^h04^m

Gwiazda zmienna zaćmieniowa HU Tau osiąga minimum jasności. Jasność gwiazdy spada od 5,9^m do 6,7^m [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 5/2006].

21^d23^h21^m

Słońce wstępuje w znak Strzelca, jego długość ekliptyczna wynosi wówczas 240°.

23^d01^h05^m

Gwiazda zmienna zaćmieniowa WW Aur osiąga minimum jasności. Jasność gwiazdy spada od 5,8^m do 6,6^m [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 5/2006].

23^d23^h25^m

Gwiazda zmienna zaćmieniowa HU Tau osiąga minimum jasności. Jasność gwiazdy spada od 5,9^m do 6,7^m [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 5/2006].

24^d

Księżyc Saturna Tytan w maksymalnej elongacji wschodniej.

24^d01^h17^m

Gwiazda zmienna δ Cep (cefeida) osiąga maksimum jasności (3,5^m) [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 5/2007]

26^d

Gwiazda zmienna długookresowa R Ser (miryda) (15^h50,7^m, +15°08') osiąga maksimum jasności (6,9^m) [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 4/2008].

26^d03^h

Minimalna libracja Księżyca (4,8°) w kierunku Mare Australe (oświetlone).

27^d

Gwiazda zmienna długookresowa R Gem (miryda) (7^h07,4^m, +22°42') osiąga maksimum jasności (7,1^m) [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 5/2005].

27^d18^h38^m

Gwiazda zmienna η Aql (cefeida) osiąga maksimum jasności (3,5^m) [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 6/2007].

27^d22^h48^m

Gwiazda zmienna ζ Gem (cefeida) osiąga maksimum jasności (3,6^m) [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 6/2007].

30^d

Gwiazda zmienna długookresowa V Peg (miryda) (22^h01,0^m, +6°07') osiąga maksimum jasności (8,7^m) [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 4/2005].

30^d13^h

Merkury nieruchomy w rektascensji.

30^d20^h

Odkrycie gwiazdy 76 Gem (5,3^m) przy ciemnym brzegu Księżyca po pełni, widoczne w całej Polsce (Krosno 20^h23^m — Gdańsk 20^h37^m).

Rys. 7

Konfiguracja galileuszowych księżyców Jowisza w listopadzie 2004 (I — Io, II — Europa, III — Ganimedes, IV — Callisto). Przerwa w trasie księżyca oznacza przebywanie satelity w cieniu planety. Zachód na prawo od środkowego pasa (tarczy planety), wschód na lewo

 

Rys. 8

Konfiguracja pięciu najjaśniejszych księżyców Saturna w listopadzie 2004 (III — Tethys, IV — Dione, V — Rhea, VI — Tytan, VIII — Iapetus). Zachód na lewo od środkowego pasa (tarczy planety), wschód na prawo