Marzec 2004

Rok 2004 będzie obfitował w rzadkie i efektowne zjawiska astronomiczne możliwe do obserwacji przez miłośników astronomii w Polsce.

W roku tym wystąpią dwa częściowe zaćmienia Słońca: 19 kwietnia i 14 października, niestety obydwa niewidoczne w Polsce. Dojdzie także do dwóch całkowitych zaćmień Księżyca, 4 maja i 28 października, widocznych w Polsce.

W dniu 8 czerwca będzie widoczne niezwykle rzadkie zjawisko przejścia Wenus na tle tarczy Słońca. Zbliżające się do południa Słońce pozwoli na podziwianie tego zjawiska także z terenu Polski.

W 2004 r. do Słońca zbliży się 29 znanych komet, z których jedna (C/2001 Q4 (NEAT)) powinna być bez problemu widoczna gołym okiem.

We wrześniu do Ziemi zbliży się na wyjątkowo małą odległość niewielka planetoida (4179) Toutatis, dzięki czemu będzie możliwa jej obserwacja przez teleskopy amatorskie.

Data		P [°]	B0 [°]	L0 [°]
III	1	-21.62	-7.22	94.52
	3	-22.10	-7.24	68.17
	5	-22.57	-7.25	41.83
	7	-23.00	-7.25	15.47
	9	-23.41	-7.24	349.12
	11	-23.80	-7.22	322.77
	13	-24.15	-7.20	296.41
	15	-24.48	-7.16	270.05
	17	-24.79	-7.12	243.69
	19	-25.06	-7.07	217.32
	21	-25.31	-7.01	190.96
	23	-25.53	-6.94	164.59
	25	-25.73	-6.86	138.22
	27	-25.89	-6.77	111.84
	29	-26.03	-6.68	85.46
III	31	-26.14	-6.58	59.08
Dane dla obserwatorów Słońca (na 0h UT)
P — kąt odchylenia osi obrotu Słońca mierzony od północnego wierzchołka tarczy B0, L0 — heliograficzna szerokość i długość środka tarczy 8d04h11m — heliograficzna długość środka tarczy wynosi 0°

Słońce

W punkcie równonocy wiosennej znajdzie się w tym roku 20 marca o 6^h50^m. Punkt ten nosi historyczną nazwę „punktu Barana” (zaczyna się od niego zodiakalny znak Barana) i spełnia bardzo ważną rolę w astronomii: od niego mierzy się na niebie współrzędne kątowe: rektascensję i długość ekliptyczną. Chwilę, w której Słońce znajduje się w punkcie Barana, uważamy za początek wiosny astronomicznej.

W ciągu marca dnia przybywa równo o dwie godziny: w Warszawie 1 marca Słońce wschodzi o 5^h22^m, zachodzi o 16^h16^m, a 31 marca wschodzi o 4^h12^m, zachodzi o 17^h09^m. W marcu Słońce wstępuje w znak Barana.

Księżyc

Bezksiężycowe noce będziemy mieli w drugiej połowie marca, bowiem kolejność faz Księżyca jest w tym miesiącu następująca: pełnia 6^d23^h14^m, ostatnia kwadra 13^d21^h01^m, nów 20^d22^h41^m i pierwsza kwadra 28^d23^h48^m. W perygeum Księżyc znajdzie się w dniu 12 marca o 3^h58^m, a w apogeum 27 marca o 7^h01^m.

Planety, planety karłowate
i planetoidy

W drugiej połowie miesiąca wieczorem nisko nad zachodnim horyzontem można próbować zaobserwować Merkurego świecącego z jasnością -1^m. W dniu 30 marca pod koniec zmierzchu cywilnego (około godzinę po zachodzie Słońca) znajdziemy go na wysokości nieco ponad 10° nad horyzontem. Przez teleskop zobaczyć będzie można tarczę planety o średnicy prawie 8'' w fazie 0.40 („po kwadrze”).

Przez cały miesiąc wieczorem praktycznie na stałej wysokości 33° nad południowo-zachodnim horyzontem możemy obserwować Wenus jako „Gwiazdę Wieczorną” o jasności -4.3^m. Przez teleskopy możemy obserwować tarczę planety o średnicy ok. 20'' w fazie systematycznie malejącej do kwadry.

Także wieczorem, ok. 10° powyżej Wenus można zobaczyć Marsa świecącego z jasnością +1.3^m na tle gwiazd gwiazdozbioru Byka. Średnica tarczy planety wynosi zaledwie 5'', co praktycznie uniemożliwia obserwacje jakichkolwiek szczegółów na jej powierzchni (może za wyjątkiem czap biegunowych) przez teleskopy amatorskie. W ciągu miesiąca warunki obserwacji Marsa praktycznie nie ulegają zmianie.

Przez całą noc w gwiazdozbiorze Lwa widoczny jest Jowisz jako obiekt o jasności -2.5^m. W dniu 16 marca będzie można zaobserwować ostatnie w tym cyklu wzajemne zaćmienie w układzie księżyców galileuszowych (Io przez cień Europy). Ta unikalna konfiguracja płaszczyzny ich orbit względem Ziemi powtórzy się ponownie dopiero za 6 lat.

Wieczorem w gwiazdozbiorze Bliźniąt odnajdziemy Saturna jako „gwiazdę” o jasności -0.1^m. Największy w 2004 r. kąt nachylenia pierścieni planety do Ziemi przy nadal dużej ich średnicy po grudniowej „Wielkiej Opozycji” ułatwi dostrzeżenie „Przerwy Cassiniego” między pierścieniem A i B nawet w teleskopach o średnicy obiektywu 10 cm.

Uran i Neptun przebywają na niebie w pobliżu Słońca i są niewidoczne.

Pluton widoczny jest nad ranem w gwiazdozbiorze Wężownika, jednakże jego jasność wynosi jedynie 13.9^m i do jego zaobserwowania niezbędny jest teleskop o średnicy zwierciadła przynajmniej 15 cm.

W marcu w pobliżu opozycji znajduje się jasna planetoida:

(1) Ceres, (jasność 7.8^m). 1 III: 6^h54.3^m, +32°10'; 11 III: 6^h57.3^m, +32°00'; 21 III: 7^h03.1^m, +31°45'; 31 III: 7^h11.5^m, +31°23'.

Meteory

W dniach od 25 stycznia do 15 kwietnia promieniuje rozmyty ekliptyczny kompleks strumienia Wirginid (VIR), przejawiający się poprzez kilka słabo wyróżniających się maksimów aktywności. Prawdopodobnie kompleks ten (a przynajmniej jego część) związany jest z kometą Gambarta obserwowaną w 1834 roku. W skład strumienia wchodzą powolne, jasne żółto-pomarańczowe meteory i bolidy. Głównym składnikiem strumienia Wirginid są alfa Wirginidy, których słabo wyróżnione maksimum aktywności przypada na 24 marca. Rozmyty radiant meteorów ma duży ruch własny, a w okresie maksimum leży w gwiazdozbiorze Panny i jego środek ma współrzędne: α = 13^h00^m, δ = -4°. Warunki obserwacji tego słabego roju w tym roku są bardzo dobre, gdyż w porannych obserwacjach nie będzie przeszkadzał Księżyc tuż po nowiu.

* * *

1^d09^h

Złączenie Saturna z Księżycem w odl. 4°.

3^d23^h35^m

Gwiazda zmienna zaćmieniowa δ Lib osiąga minimum jasności. Jasność gwiazdy spada od 4.9^m do 6.0^m [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 6/2003].

4^d01^h

Merkury w koniunkcji górnej ze Słońcem.

4^d05^h

Jowisz w opozycji ze Słońcem.

4^d21^h

Maksymalna libracja Księżyca (8.4°) w kierunku krateru Schickard (zacieniony).

5^d

Księżyc Saturna Tytan w maksymalnej elongacji zachodniej.

6^d02^h31^m

Gwiazda zmienna δ Cep (cefeida) osiąga maksimum jasności (3.5^m) [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 5/2007]

6^d16^h

Złączenie Jowisza z Księżycem w odl. 2°.

7^d13^h

Saturn nieruchomy w rektascensji.

7^d19^h49^m

Gwiazda zmienna zaćmieniowa HU Tau osiąga minimum jasności. Jasność gwiazdy spada od 5.9^m do 6.7^m [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 5/2006].

7^d23^h14^m

Gwiazda zmienna zaćmieniowa WW Aur osiąga minimum jasności. Jasność gwiazdy spada od 5.8^m do 6.6^m [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 5/2006].

9^d00^h46^m

Gwiazda zmienna ζ Gem (cefeida) osiąga maksimum jasności (3.6^m) [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 6/2007].

9^d21^h10^m

Gwiazda zmienna zaćmieniowa HU Tau osiąga minimum jasności. Jasność gwiazdy spada od 5.9^m do 6.7^m [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 5/2006].

11^d12^h

Minimalna libracja Księżyca (1.7°) w kierunku Sinus Iridium (oświetlona).

12^d

Rys. 3

Mapa gwiazdozbioru Wagi do obserwacji gwiazdy zmiennej RS Lib (15^h24^m19.8^s, -22°54'40''). Podane jasności gwiazd porównania (pole widzenia wynosi 7°, północ u góry).

Gwiazda zmienna długookresowa RS Lib (miryda) (15^h24.3^m, -22°55') osiąga maksimum jasności (7.5^m).

12^d00^h42^m

Gwiazda zmienna zaćmieniowa U Oph osiąga minimum jasności. Jasność gwiazdy spada od 5.9^m do 6.6^m [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 1/2008].

13^d

Księżyc Saturna Tytan w maksymalnej elongacji wschodniej.

14^d03^h

Odkrycie gwiazdy X Sgr (4.5^m) przy ciemnym brzegu Księżyca w ostatniej kwadrze, widoczne w całej Polsce (Zielona Góra 3^h04^m — Lublin 3^h11^m).

16^d02^h43.4^m

W układzie księżyców galileuszowych Jowisza zachodzi częściowe zaćmienie Io (I) przez cień Europy (II) trwające 36 min. Jasność układu spada o 0.08^m.

16^d20^h06^m

Gwiazda zmienna δ Cep (cefeida) osiąga maksimum jasności (3.5^m) [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 5/2007]

17^d01^h28^m

Gwiazda zmienna zaćmieniowa U Oph osiąga minimum jasności. Jasność gwiazdy spada od 5.9^m do 6.6^m [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 1/2008].

17^d14^h

Złączenie Neptuna z Księżycem w odl. 6°.

17^d22^h44^m

Gwiazda zmienna zaćmieniowa δ Lib osiąga minimum jasności. Jasność gwiazdy spada od 4.9^m do 6.0^m [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 6/2003].

18^d07^h

Maksymalna libracja Księżyca (7.8°) w kierunku Mare Humboldtianum (zacienione).

18^d22^h

Złączenie Urana z Księżycem w odl. 5°.

20^d06^h50^m

Słońce wstępuje w znak Barana, jego długość ekliptyczna wynosi wtedy 0°; mamy początek wiosny astronomicznej i zrównanie dnia z nocą.

21^d

Księżyc Saturna Tytan w maksymalnej elongacji zachodniej.

22^d10^h

Złączenie Merkurego z Księżycem w odl. 4°.

24^d21^h

Pluton nieruchomy w rektascensji.

24^d22^h18^m

Gwiazda zmienna zaćmieniowa δ Lib osiąga minimum jasności. Jasność gwiazdy spada od 4.9^m do 6.0^m [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 6/2003].

24^d23^h

Złączenie Wenus z Księżycem w odl. 3°.

25^d06^h

Minimalna libracja Księżyca (2.2°) w kierunku Mare Australe (oświetlone).

26^d

Gwiazda zmienna długookresowa R Cas (miryda) (23^h58.4^m, +51°24') osiąga maksimum jasności (7.0^m) [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 6/2002].

26^d01^h

Złączenie Marsa z Księżycem w odl. 0°03'.

28^d18^h31^m

Gwiazda zmienna η Aql (cefeida) osiąga maksimum jasności (3.5^m) [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 6/2007].

28^d22^h

Złączenie Saturna z Księżycem w odl. 4°.

29^d

Księżyc Saturna Tytan w maksymalnej elongacji wschodniej.

29^d12^h

Merkury w maksymalnej elongacji wschodniej od Słońca w odległości 19°.

29^d15^h

Wenus w maksymalnej elongacji wschodniej od Słońca w odległości 46°.

31^d21^h52^m

Gwiazda zmienna zaćmieniowa δ Lib osiąga minimum jasności. Jasność gwiazdy spada od 4.9^m do 6.0^m [mapka zamieszczona w „Uranii-PA” 6/2003].

Rys. 4

Konfiguracja galileuszowych księżyców Jowisza w marcu 2004 (I — Io, II — Europa, III — Ganimedes, IV — Callisto). Przerwa w trasie księżyca oznacza przebywanie satelity w cieniu planety. Zachód na prawo od środkowego pasa (tarczy planety), wschód na lewo

 

Rys. 5

Konfiguracja pięciu najjaśniejszych księżyców Saturna w marcu 2004 (III — Tethys, IV — Dione, V — Rhea, VI — Tytan, VIII — Iapetus). Zachód na lewo od środkowego pasa (tarczy planety), wschód na prawo