Przemówienie do Polskiego Towarzystwa
Astronomicznego
Prezydent Europejskiego Towarzystwa Astronomicznego zabrał głos w czasie Otwarcia XXXI Zjazdu Polskiego Towarzystwa Astronomicznego w Toruniu we wrześniu 2003 r. (Zob. U-PA 2003, Nr 6, s. 262 – 264). Wyraził zadowolenie z faktu uczestnictwa w tym Zjeździe, a swoją obecność traktuje jako wyraz uznania i łączności astronomów europejskich z astronomami polskimi. Złożył gratulacje z okazji obchodzonej właśnie 80 rocznicy istnienia PTA i życzenia dalszych lat owocnej działalności naszego Towarzystwa. Następnie przedstawił, tu obok publikowane „orędzie” o roli i znaczeniu narodowych Towarzystw Astronomicznych i Europejskiego Towarzystwa Astronomicznego, a później wygłosił wykład o najnowszych rezultatach badań radioastronomicznych w ostatnich latach i wspaniałych perspektywach w tej dziedzinie. Swym wykładem nawiązał do przedstawionego wcześniej wykładu dr Catherine Cesarsky, Dyrektora Generalnego ESO, o najnowszych odkryciach astronomicznych w dziedzinie promieniowania widzialnego
Z wielką przyjemnością uczestniczę w uroczystości 80-lecia Polskiego Towarzystwa Astronomicznego, reprezentując Europejskie Towarzystwo Astronomiczne. Polska jest tradycyjnie krajem o kulturze europejskiej, zaś polska astronomia zajmowała w ciągu wieków ważne miejsce w nauce europejskiej. W ciągu minionych ośmiu dziesięcioleci Wasze Towarzystwo było świadkiem ogromnych przemian zarówno w naszej nauce, jak i w otaczającym nas społeczeństwie. Słuszne zatem jest, abyśmy zastanowili się przez chwilę nad osiągnięciami i pomyśleli, co jeszcze przyszłość może nam przynieść.
Znajdujemy się obecnie w przededniu ogromnych przemian społeczeństwa. Powiększenie Unii Europejskiej sprawi, że politycy będą mieli mnóstwo zajęć w najbliższym dziesięcioleciu, ale może również stworzyć dla nas nowe sposobności współpracy i nowe możliwości unowocześniania badań.
Trzeba będzie na nowo planować ważne źródła finansowania, zwłaszcza te, które odnoszą się do nauki. Komisja Europejska właśnie zapowiedziała, że zintensyfikuje finansowanie badań naukowych w krajach nowo przyjmowanych oraz kandydujących do Unii. Astronomowie europejscy, a zwłaszcza polscy, winni się zastanowić, jak wykorzystać tę nową sytuację.
Jeśli mogę służyć radą, będąc spoza Waszego kraju, to myślę, że Wasze środowisko jest dobrze przygotowane do konfrontacji z tą nową Europą. Polskich astronomów można znaleźć w instytucjach naukowych na całym świecie i wielu z nich utrzymuje z ojczyzną trwałe kontakty. Najlepszym tego przykładem jest prof. B. Paczyński, który umożliwia najlepszym młodym polskim naukowcom dostęp do środowisk i instrumentów astronomicznych w innych krajach. Ale Wasze środowisko musi także przedsięwziąć ważne kroki dla dalszej przyszłości.
Była to na pewno bardzo śmiała i dalekosiężna decyzja podjęta przez Was, aby dołączyć do 5 innych krajów (Afryka Południowa, USA, Niemcy, Nowa Zelandia, Wielka Brytania) i stać się założycielem projektu budowy 10-m teleskopu optycznego SALT, budowanego w Południowej Afryce. Począwszy od przyszłego roku, polscy astronomowie optyczni będą mieli łatwy dostęp do największego teleskopu tego typu na południowej półkuli, dorównującego czułością innym instrumentom. Wyzwaniem jest teraz wykorzystanie tej dogodnej sytuacji, wzmocnienie Waszego środowiska naukowego, aby mogło ono prowadzić tym instrumentem badania dające najnowocześniejsze odkrycia.
Nie ma obecnie sensu umieszczanie teleskopów optycznych w kontynentalnej Europie, za to możliwości radioastronomii są zupełnie inne. W tej dziedzinie Wasze aktywne uczestnictwo w Europejskiej Sieci VLBI było przez radioastronomów wszędzie wysoko oceniane — od Szanghaju do Hawajów. Wasz toruński radioteleskop ma mocną pozycję na mapie świata. Rzeczywiście zawstydziliście Waszych europejskich kolegów, gdyż staliście się pierwszym obserwatorium radiowym w Europie, które zainstaluje szerokowstęgowy cyfrowy transport danych bezpośrednio do teleskopu. Mamy zatem erę astronomii w czasie rzeczywistym przy zdolności rozdzielczej milisekund łuku; wspólnota astronomiczna została przez Was obudzona, wszyscy musimy zacząć myśleć o tym, w jaki sposób najlepiej wykorzystać tę nową możliwość techniki.
Wspólnie z 13 krajami z całego świata chcecie obecnie rozwijać radioteleskop nowej generacji, tzw. Square Kilometre Array. Teleskop ten jest od początku planowany w globalnej współpracy. Będzie to ważne dla Waszych kolegów, że przygotowujecie się do tego planu, że nowe technologie, które rozwijacie, zrewolucjonizują radioastronomię i będą również pożyteczne dla przemysłu telekomunikacyjnego. Takie kroki są niezbędne do utworzenia silnego i wpływowego środowiska naukowego w Polsce.
Ale nasze wielkie europejskie instytucje są także ważne. Organizacje międzynarodowe, jak ESO, ESA i JIVE dostarczają ważnych infrastruktur, które są niezbędne dla poszerzenia granic wiedzy astronomicznej. W ostatnich latach również finansowane przez Komisję Europejską sieci badawcze, jak OPTICON i RadioNET rozpoczęły dostarczanie dodatkowych środków dla rozwijania efektywnej współpracy międzynarodowej. Udział Polski w tych organizacjach i sieciach jest bardzo ważny i oczekiwany przez kolegów z innych krajów.
Politycy i sponsorzy mają często kłopot z wysokimi wymaganiami. „Ach, ci astronomowie, oni zawsze chcieliby więcej!”. Wszyscy słyszeliśmy takie okrzyki. Oczywiście to prawda, astronomowie nie mogą eksperymentować w laboratorium, toteż uzyskanie niezawodnej interpretacji obserwacji odległego Wszechświata wymaga instrumentów działających wzdłuż widma elektromagnetycznego, a jeśli takie obserwacje mają być kontynuowane, to instrumenty muszą być regularnie odnawiane. A chociaż największe przedsięwzięcia naukowe są międzynarodowe, jeśli chodzi o cel, to efektywna eksploatacja urządzeń nie jest możliwa bez finansowego wsparcia na poziomie narodowym. Nie oznacza to oczywiście, że nie można dokonywać wyboru. Każda społeczność musi ustanawiać swoje priorytety, znaleźć właściwą równowagę między programami badawczymi, oraz optymalizować wyniki swych inwestycji. Jest to właśnie rola towarzystw naukowych, z Polskim Towarzystwem Astronomicznym włącznie. Towarzystwa naukowe powinny stanowić odpowiednie forum dla dyskusji, debat i planowania, przy czym to forum powinno być niezależne od warunków granicznych instytucji naukowych. W zasadzie są one zdolne do rozważenia wszystkich aspektów przedsięwzięcia badawczego, od wyboru inwestycyjnego do planowania zasobów ludzkich.
Europejskie Towarzystwo Astronomiczne jest towarzystwem zrzeszającym zawodowych astronomów europejskich. Naszym celem jest pracować razem z narodowymi towarzystwami, takimi jak Wasze, aby uzupełniać Wasze działania na poziomie europejskim. Nasze zadanie wykonujemy poprzez zapewnienie dobrego przepływu informacji o możliwościach badawczych w różnych krajach oraz przez inicjowanie dyskusji na tematy interesujące wielu członków.
I tak, na przykład, co roku organizujemy spotkanie europejskich astronomów z członkami jednego z naszych afiliowanych towarzystw. Jest to dobrze znany JENAM. Te spotkania mają zachęcić do przekazywania nowych wyników naukowych, stymulować współpracę w badaniach oraz przedstawiać młodych, utalentowanych astronomów kolegom z innych krajów. Pragnę tu także dodać, że przyszłoroczny JENAM będzie organizowany z Hiszpańskim Towarzystwem Astronomicznym i odbędzie się w dniach 13 – 17 września 2004 r. w Grenadzie. Hiszpańscy koledzy pragną pochwalić się pierwszymi wynikami swych dwóch nowych narodowych instrumentów: 10-m teleskopu optycznego GranTeCan na Wyspach Kanaryjskich oraz 40-m radioteleskopu na fale milimetrowe w Tebes. Wszyscy jesteście zaproszeni na to spotkanie.
Tegoroczny JENAM, jaki odbył się miesiąc temu w Budapeszcie, zapoczątkował Rynek Pracy, na którym staraliśmy się dokonać spisu wolnych miejsc dla pracowników naukowych, również poza Europą. Mamy nadzieję, że taka inicjatywa będzie stymulować młodych astronomów do poruszania się po Europie i rozwijania współpracy naukowej, która następnie potrwa całe ich zawodowe życie. Mamy nadzieję, że wolne miejsca pracy dla astronomów w Polsce mogą być regularnie ogłaszane na tym Rynku Pracy. Wróćmy jednak do towarzystw naukowych. Mówiłem już, że mogą one pomagać w zrównoważonym doborze tematyki badawczej na przyszłość. W wielu krajach astronomowie zbierają się mniej więcej co 10 lat, aby dyskutować o przyszłości. Które tematy badawcze są ważniejsze? Jaka aparatura będzie potrzebna? Jak powinno przebiegać kształcenie astronomów, jakie umiejętności powinni posiadać przyszli pracownicy naukowi? Dyskusje takie mają na celu wypracowanie pewnego wspólnego stanowiska i wytyczenie przyszłych planów uwzględniających możliwości finansowe.
W pierwszej chwili wydaje się, że to mnóstwo pracy, i rzeczywiście tak jest. Ale zazwyczaj jest to metodą niesłychanie efektywna. Gdy przedstawia się takie wspólne stanowisko uniwersytetom i autorytetom naukowym, to stanowi ono podstawę do uzyskania funduszy, a wtedy dalekie cele stają się bliższe. Jeśli takie stanowisko przedstawia się kolegom w innych krajach, wtedy zainteresowane grupy badawcze mogą się włączyć i połączyć siły dla uzyskania pożądanego wyniku. A wreszcie, dyskutowanie o przyszłych możliwościach może być rodzajem zabawy, stymulującej nowe pomysły dalszych badań, obecnie i na przyszłość.
O ile dobrze rozumiem, to w Polsce nie ma jeszcze takiego planu. Chciałbym zatem namówić Was w imieniu kolegów z całej Europy, aby zebrać się razem pod auspicjami Polskiego Towarzystwa Astronomicznego, aby przedstawić Waszemu rządowi i międzynarodowej społeczności wspólne stanowisko dotyczące Waszych planów badawczych, inwestycji i kierunków kształcenia na przyszłość. To wzmocniłoby całą astronomię europejską, a szczególnie polską.
Europejskie Towarzystwo Astronomiczne stawia sobie za cel utrzymywanie wykazu narodowych priorytetów w krajach swych członków. Czekamy zatem, aby umieścić polski plan i udostępnić go na całym kontynencie europejskim. Składam Polskiemu Towarzystwu Astronomicznemu najlepsze życzenia z okazji 80-lecia powstania i życzę wielu dalszych lat owocnej działalności.
tłum. Cecylia Iwaniszewska