„… piękno, ład, porządek
— te cechy
zmuszają wielu wrażliwych
na piękno […]
ludzi do rozmiłowania się
w astronomii”
Feliks Przypkowski, 1948 r.
Zegar typu norymberskiego
Przygoda mieszkańców Jędrzejowa z astronomią rozpoczęła się pod koniec XIX w. Rozwój zainteresowań tą dziedziną nauki jest związany z osobą Feliksa Przypkowskiego (1872–1951), który z zawodu był lekarzem medycyny a z zamiłowania astronomem i kolekcjonerem. Interesował się gnomoniką — nauką o zegarach słonecznych — i w 1895 r. skonstruował dwa zegary słoneczne (fot. 1 i 2), które stały się jednymi z pierwszych zegarów stanowiących dziś główną kolekcję Muzeum im. Przypkowskich w Jędrzejowie.
Dzięki kontaktom z austriackimi i niemieckimi antykwariatami Feliks Przypkowski sprowadzał do Jędrzejowa fachową literaturę i instrumenty astronomiczne. Systematycznie powiększająca się biblioteka, w połączeniu z kolekcją przyrządów astronomicznych, pozwoliła na prowadzenie obserwacji nieba. W tym celu z inicjatywy Feliksa Przypkowskiego wybudowano w 1906 r. na dachu jego własnego domu taras, który wyposażono w reflektor o średnicy lustra 180 mm i refraktor 80 mm. Sześć lat później, 17 kwietnia, z tego właśnie tarasu udało się wykonać zdjęcia zaćmienia Słońca (fot. 7).
Fot. 1. Zegar słoneczny skonstruowany przez Feliksa Przypkowskiego. Fot. Rafał Zaczkowski
Feliks Przypkowski zajmował się również popularyzacją astronomii wśród mieszkańców Jędrzejowa i okolic. Do prowadzenia takich zajęć wykorzystywał slajdy o tematyce astronomicznej, wyświetlane za pomocą projektora zasilanego lampą naftową; opowiadał przy tym między innymi o Układzie Słonecznym, kometach i naszej Galaktyce.
W 1913 r. Feliks Przypkowski został przyjęty do Francuskiego Towarzystwa Astronomicznego. Natomiast od momentu założenia Polskiego Towarzystwa Miłośników Astronomii (PTMA) w 1919 r. w Krakowie związał się z tą organizacją i przez wiele lat był jej aktywnym działaczem.
Po I wojnie światowej w 1923 r. powstała również kopuła obserwatorium (fot. 8), która do dziś — choć już nieużytkowana — stanowi ozdobę dachu budynków muzeum.
Fot. 2. Zegar słoneczny skonstruowany przez Feliksa Przypkowskiego. Fot. Rafał Zaczkowski
W dniu 22 kwietnia 1951 r. przekazał Towarzystwu w darze swoje obserwatorium wraz z wyposażeniem. Zarząd Główny PTMA postanowił nazwać obserwatorium imieniem ofiarodawcy („Urania” R. XXVI, Nr 12, 1955, s. 369–370). Za całokształt pracy na rzecz PTMA, jako najbardziej oddanemu miłośnikowi astronomii, 8 lipca tego samego roku Towarzystwo przyznało Feliksowi Przypkowskiemu najwyższą „Złotą Odznakę”. A dzień później przy obserwatorium w Jędrzejowie powstało Koło PTMA, którego kierownikiem naukowym został Tadeusz Przypkowski, syn Feliksa. Jędrzejowskie Koło PTMA na początku swego istnienia liczyło 9 osób (fot. 4), po roku liczba członków wzrosła do 32, oprócz Koła Młodzieżowego, które powstało przy Liceum Ogólnokształcącym w Jędrzejowie w lutym 1952 r. Uczniowie liceum bardzo chętnie angażowali się w działalność Koła: uczestniczyli wielokrotnie w obserwacjach nieba, wysłuchiwali referatów o tematyce astronomicznej wygłaszanych przez kierownika naukowego i dra F. Kuca, a także zwiedzali zbiory gnomoniczne rodziny Przypkowskich. Oprócz osób należących do Koła udział w obserwacjach i spotkaniach brały osoby niezrzeszone, w sumie 247 osób według sprawozdania z działalności Koła z dnia 2 czerwca 1952 r., co świadczy, że astronomia cieszyła się w Jędrzejowie dużym zainteresowaniem nie tylko wśród miłośników astronomii, ale również wśród mieszkańców miasta i okolic.
Fot. 3. Slajdy wykorzystywane przez Feliksa Przypkowskiego do lekcji o astronomii (ze zbiorów muzeum)
Wspomniany już dr Tadeusz Przypkowski (1905–1977), historyk sztuki i nauki, znany gnomonik i kolekcjoner, nie tylko czynnie działał w jędrzejowskim Kole PTMA, ale też wspólnie z ojcem zrekonstruował instrumentarium obserwacyjne Mikołaja Kopernika: sferę armilarną, trikwetrum i kwadrant słoneczny na podstawie opisów w De revolutionibus orbium coelestium. Wykonano dwa komplety tych instrumentów. Pierwszy z nich został umieszczony w Muzeum Mikołaja Kopernika we Fromborku (muzeum to powstało z inicjatywy Tadeusza Przypkowskiego), a drugi trafił do Collegium Maius — Muzeum UJ.
Fot. 4. Założyciele Koła PTMA w Jędrzejowie. Od lewej: Tadeusz Przypkowski, Franciszek Kuc, Józef Żołna, członek zarządu PTMA, Jadwiga Jedlińska, Stanisław Nieszyn, Eugeniusz Czarnoleski, Stanisław Adamczyk, Eugeniusz Dobrowolski 9.VII.1951 r. (ze zbiorów muzeum)
Fot. 5. Tadeusz Przypkowski przy sferze armilarnej 1948 r.
Fot. 6. Feliks Przypkowski z trikwetrum, a w tle kopuła obserwatorium 1948 r.
Olbrzymia pasja, jaką dla astronomii żywiła rodzina Przypkowskich, sprawiła, że do dnia dzisiejszego Jędrzejowskie Muzeum jest odwiedzane przez amatorów tej dyscypliny nauki, skuszonych kolekcją przyrządów astronomicznych i zegarów słonecznych. Główna ekspozycja obejmuje ok. 600 eksponatów. Jednym z najciekawszych jest zegar słoneczny z armatką (fot. 9), skonstruowany w Paryżu w II poł. XVIII w. przez A. Chevalliera, inżyniera optyka, według tradycji własność króla Stanisława Leszczyńskiego. Na okrągłej, marmurowej płycie obok tradycyjnego zegara poziomego znajduje się armatka, która ma sygnalizować moment południa poprzez wystrzał ślepym nabojem. Zapłon następuje w wyniku skupienia promieni słonecznych przez soczewkę w miejscu, gdzie znajduje się lont, nachylenie soczewki można regulować w zależności od pory roku. Zwiedzający oglądają także zegary słoneczne wykonane przez Feliksa Przypkowskiego, około 50 sztuk, m.in. Siderochronoskop z 1916 r., który służy do wyznaczania czasu według ciał niebieskich. Można również zobaczyć unikatowy przyrząd do kreślenia zegarów słonecznych na dowolnej powierzchni, tzw. kompas polski, zaprojektowany w 1826 r. przez Wojciecha Jastrzębowskiego.
Fot. 7. Zaćmienie Słońca Jędrzejów 17 IV 1912 r. (ze zbiorów muzeum)
Fot. 8. Obserwatorium astronomiczne na dachu muzeum. Fot. Rafał Zaczkowski
W muzeum są prowadzone lekcje muzealne na temat astronomii dla uczniów szkół podstawowych, gimnazjów i średnich, cieszące się bardzo dużym zainteresowaniem wśród młodzieży. Najczęściej wybierane tematy takich prelekcji to: Niebo za oknem, Słońce — nasza gwiazda. Autorem lekcji jest pracownik merytoryczny muzeum, absolwent astronomii Uniwersytetu Jagiellońskiego, Rafał Zaczkowski.
Tradycja zamiłowania dla astronomii jest wciąż żywa wśród mieszkańców Jędrzejowa, którzy nadal organizują obserwacje nieba.
Strona muzeum: www.muzeum.jedrzejow.pl
Fot. 9. Zegar z armatką w zbiorach muzeum Przypkowskich
Mgr Rafał Zaczkowski jest astronomem, kustoszem działu astronomicznego Muzeum w Jędrzejowie i głównym animatorem jego działalności astronomicznej. Mgr Katarzyna Szewczyk jest głównym inwentaryzatorem tego Muzeum
