I. G. Kołoczinskij, M. Ja. Orłow, L. Z. Proch, A. F. Pugacz, Czto możno uwidiet na niebie — Naukowa Dumka, Kijów 1982, 190 str., 17,50 zł. (do nabycia w księgarniach wydawnictw importowanych).

Co można zobaczyć na niebie — tytułowe pytanie kojarzy się ze znanym, wielokrotnie wznawianym przewodnikiem po niebie gwieździstym Cesewicza Czto i kak nabludat' na niebie. Po recenzowaną książkę sięgnąłem więc nie spodziewając się, żeby była czymś zasadniczo innym w treści i układzie. Lektura szybko jednak wyprowadza z błędu. Obiektom i zjawiskom astronomiczym poświęcona jest tylko jedna, co prawda obszerna, część książki (w przybliżeniu połowa objętości). Kolejne rozdziały prezentują Zjawiska optyczne w atmosferze obserwowane przy jasnym niebie (tutaj włączono meteory, co jest nieco mylące zważywszy na tytuł rozdziału), Zjawiska optyczne obserwowane w chmurach i mgłach, Obiekty i zjawiska na niebie, wiążące się z techniczną działalnością człowieka. Pierwsze podejrzenie wzmocniło się po przejrzeniu tytułów podrozdziałów: książka powinna nosić wytłoczony podtytuł: Poradnik dla obserwatorów UFO! Znajdujemy w niej bowiem szczegółowe opisy wszelkich znanych zjawisk astronomiczych i atmosferycznych, które zazwyczaj są brane za pojawienia owych mitycznych obiektów. Opisy uporządkowane są wewnątrz rozdziałów według alfabetycznego porządku haseł wywoławczych. W rozdziale pierwszym, „astronomicznym”, mamy więc 42 hasła, poświęcone pojedynczym obiektom (np. „Algol”, „Wenus”, „Słońce”), grupom obiektów {np. „Nowe i Supernowe”, „Gwiazdy zmienne”, „Gromady gwiazd”) lub zjawiskom (np. „Zaćmienie Słońca”, „Światło zodiakalne”, „Popielate światło Księżyca”). Ograniczona liczba haseł sprawia, że tej części daleko do charakteru małej encyklopedii astronomiczej — te jednak hasła, które w niej ujęto, opracowane zostały za starannością godną właśnie encyklopedii. Dotyczy to również pozostałych rozdziałów książki, spośród których szczególnie polecić należy drugi. Znajdujemy w nim wyczerpujące informacje o związanych z obserwacjami nieba zjawiskach atmosferycznych: dyspersji i refrakcji, świeceniu nieba nocnego, wschodzie i zachodzie obiektów astronomiczych, migotaniu gwiazd itd. Są to tematy często pomijane przez miłośników astronomii, ze względu na „peryferyjność”. W książce przedstawiono je z należną im uwagą. Dwa ostatnie rozdziały nie mają już bezpośredniego związku z astronomią (oprócz może opisu zjawisk wiążących się ze Słońcem — np. halo — oraz podrozdział o sztucznych satelitach Ziemi). Książkę uzupełnia obszerny spis literatury (wyłącznie w języku rosyjskim), słowniczek używanych terminów oraz dwa dodatki, poświęcone sferze i wspórzędnym niebieskim, oraz radom dla obserwatorów niezwykłych zjawisk na niebie. Ponad 80 rysunków i 20 tablic znakomicie wzbOigaca książkę, ułatwiając zrozumianie mechanizmu powstania opisanych zjawisk. Autorom należy pogratulować pomysłu i wykonania, czytelnikom „Uranii” zaś polecić zakup tej niewielkiej lecz niezwykle interesującej książki.