Jacek Walczewski, Dorobek Zakładu Meteorologii Kosmicznej IMGW w ciągu 20 lat istnienia — wyd. Instytutu Meteorologii i Gospodarki Wodnej, Kraków 1981, nakład 200 egz., stron 62, ilustracji 33.

W ubiegłym roku minęła 25 rocznica założenia Polskiego Towarzystwa Astronautycznego. W bieżącym roku mija 25 rocznica powstania Oddziału Krakowskiego tego Towarzystwa, w którego ramach utworzono Sekcję Techniczną grupującą inżynierów i techników, zmierzających do podjęcia w Polsce eksperymentów w celu skonstruowania prototypu polskiej rakiety meteorologicznej. Przypomnijmy w tym miejscu, że jednym z inicjatorów powołania Odziału Krakowskiego PTA, a następnie jego długoletnim Prezesem, był niedawno zmarły Doc. Kazimierz Kordylewski.

Dwadzieścia lat temu, w dniu 1 kwietnia 1961 r., została zorganizowana w Państwowym Instytucie Hydrologiczno-Meteorologicznym w Krakowie Pracownia Rakietowych Sondowań Atmosfery. Organizatorem i kierownikiem Pracowni był Jacek Walczewski, pierwszymi jej pracownikami — Zbigniew Baranow-ski i Jacek Kibiński.

Przedstawiana pozycja zaznajamia z rozwojem i działalnością tego jedynego w swoim rodzaju ośrodka naukowo-technicznego w Polsce. Z biegiem lat zmieniała się nazwa, a także zakres tematyki naukowo-badawczej tego ośrodka. W roku 1935 skromna Pracownia została przekształcona w Zakład Badań Rakietowych i Satelitarnych PIHM. Zakład podjął — na wybrzeżu Bałtyku — systematyczny sondaż rakietowy górnej atmosfery, przy pomocy rakiet „Meteor-1” (o pułapie 35 km), rozwijając równolegle nowe systemy rakiet meteorologiczych i doświadczalnych, co zostało uwieńczone w 1970 roku pomyślnym zakończeniem prac nad rakietami „Meteor-2”, „Meteor-3” i „RASKO-2”.

W generacji polskich rakiet meteorologicz-nych najbardziej udaną konstrukcją była rakieta „Meteor-2” osiągająca pułap ponad 93 km (fot. 1). Dalszy rozwój tej rakiety (poprzez zastosowanie układu wielostopnio-wego) mógłby w ostatecznym efekcie umożliwić wprowadzenie na orbitę okołoziemską polskiego sztucznego satelity. Niestety „Meteor-2” nie wszedł do produkcji seryjnej, a nawet z tzw. względów ekonomicznych musiano zaniechać badań nad prototypem. Tak więc w ostatniej fazie sondowań górnej atmosfery do eksploatacji weszły (w latach 1970–1971) tylko rakiety „Meteor-3” osiągające pułap 65 km.

Obok sondowań rakietowych w Zakładzie były przeprowadzone prace nad systemem odbioru danych z satelitów meteorologicznych. W 1967 roku prace te zostały uwieńczone uruchomieniem pierwszej polskiej stacji odbioru danych satelitarnych (obrazów Ziemi „widzianej z Kosmosu”), ze stałą służbą odbiorczą prowadzoną w Krakowie po dziś dzień. Oprócz systemu umożliwiającego odbiór obrazów (w zakresie widzialnym i w podczerwieni) z satelitów orbitujących został również uruchomiony system odbioru danych z satelity geostacjonarnego METEOSAT (zob. Urania nr 6/1980).

W r. 1975, po zakończeniu sondażu i prób rakietowych, Zakład został rozdzielony na dwie samodzielne jednostki — Zakład Badań Górnej Atmosfery i Ośrodek Odbioru Danych Satelitarnych. Ponowne połączenie nastąpiło w drugiej połowie 1978 roku i z dniem 1 I 1980 r. ośrodek krakowski zajmujący się badaniami góoinej atmosfery, teledetekcją i odbiorem danych satelitarnych został przemianowany na Zakład Meteorologii Kosmicznej IMGW.

Tak pokrótce wyglądają dzieje Zakładu omawianego w przedstawianej pozycji. Oprócz zasadniczej działalności (sondażu rakietowego i interpretacji rezultatów sondowań oraz odbioru danych satelitarnych) Autor omawia również współpracę międzynarodową prowadzoną w Zakładzie w ramach programu „Interkosmos” (udział w radzieckich próbach rakiet meteorologicznych), prace teoretyczne na podstawie interpretacji danych o stanie stratosfery i mezosfery (a zwłaszcza zagadnienie związków między stratosferą i mezosfarą oraz między cyklem aktywności słonecznej a cyrkulacją stratosferyczną) i wreszcie prace w dziedzinie teledetekcji. Problematyka badań teledetekcyjnych atmosfery została rozwinięta w miejsce badań rakietowych. Autor prezentuje główne kierunki rozwoju metod teledetekcyjnych oraz osiągnięcia Zakładu w tej nowej dziedzinie. W 1979 r. została uruchomiona pierwsza w Polsce stacja akustycznego sondażu atmosfery, przy czym sodar również został skonstruowany w Zakładzie. Ponadto został uruchomiony prototyp lidaru do badań zapylenia atmosfery, a także został skonstruowany dwukanałowy, lotniczy radiometr profilowy. Były również prowadzone prace nad interpretacją spektrostrefowych zdjęć lotniczych oraz wiielospektralnych obrazów satelitarnych. Natomiast w dziedzinie interpretacji danych stratosferycznych kontynuowano prace nad doskonaleniem empirycznych modeli cyrkulacji stratosfery korzystając z utworzonego w Zakładzie Banku Danych Górnej Atmosfery w systemie komputerowym. Z zagadnień metodologicznych opracowano między innymi problem oceny, porównania i wyboru systemów obserwacyjno-pomiarowych dla potrzeb monitoringu środowiska, uwzględniając szczególnie kwestię wyboru metod teledetekcyjnych do badania środowiska atmosferycznego.

Część druga przedstawianej pozycji zawiera bibliografię 156 publikacji, przyczynków i artykułów popularno-naukowych, napisanych przez pracowników Zakładu Meteorologii Kosmicznej w latach 1961–1981. Zamieszczona bibliografia nie jest pełna w tym sensie, że zawiera prace tylko ściśle związane z działalnością Zakładu; pominięte natomiast zostały inne publikacje pracowników ZMK. Autorami i współautorami publikacji ściśle związanych z tematyką naukowo-badawczą Zakładu są (byli i obecna) pracownicy (w nawiasie podana liczba publikacja): Lesław Barański (1), Andrzej Bielak (10), Zofia Bunsch-Makarewicz (12), Marek Czyczyło (5), T. Zbigniew Dworak (14), Maria Feleksy–Bielak (5), Jacek Kibiński (5), Andrzej Ksyk (4), Wojciech Matuła (2), Krystyna Orkisz (1), Wojciech Rozwoda (2), Włodzimierz Suryjak (14), Anna Monika Tomaszewska (3), Jacek Walczewski (107), Jowita Włudarska (4), Barbara Złotnik (3).

Jako ciekawostkę można podać, że spośród 16 wymienionych osób 4 pracowników naukowych (czyli 25%) ukończyło studia astronomiczne bądź pracowało w obserwatorium astronomicznym.

W dniu 27 marca br. w Sali Zebrań Stronnictwa Demokratycznego w Krakowie odbyło się Seminarium z okazji XX-lecia Zakładu Meteorologii Kosmicznej IMGW. Z powodu napiętej sytuacji społeczno-politycznej w Kraju (pamiętny strajk ostrzegawczy) uroczystość XX-lecia Zakładu była obchodzona bardzo skromnie; wiele zaproszonych osób nie przybyło niestety na Seminarium.

Jednym z miłych akcentów Seminarium było wręczenie wszystkim jego uczestnikom omawianej powyżej książeczki doc. dr. inż. Jacka Walczewskiego.