Stacje obserwacyjne w Beskidach
— Lubomir, Oklejna (1922–1944)

Światowej sławy profesor Dr Tadeusz Banachiewicz stawiał na równi prace teoretyczne z obserwacyjnymi. Zwykł był mówić: „Observo ergo sum”. Toteż już w początkach swojej pracy w Obserwatorium Krakowskim, jako dyrektor (marzec 1919 – listopad 1954), starał się znaleźć możliwości prowadzenia prac obserwacyjnych. Szukał poza Krakowem miejsca mającego lepsze warunki obserwacyjne. W wyniku tych starań w 1922 roku powstała Stacja Narodowego Instytutu Astronomicznego na Łysinie w paśmie Myślenicko-Limanowskim. Stacja znajdowała się na gruncie i w domku bezinteresownie udzielonym przez księcia Kazimierza Lubomirskiego. Stacja utrzymywała się głównie z funduszów, asygnowanych przez Wydział Nauki Ministerstwa Oświecenia, a także ze składek amerykańskich, o które starał się Dyrektor. K, Lubomirski ofiarował 10-hektarowy szczyt góry Łysiny (912 m n.p.m.), stąd od nazwiska ofiarodawcy Stacja otrzymała nazwę Lubomir (h = 912 m, λ = -1^h20^m15.^s1, φ = +49°46'05''). Nazwa ta później znalazła się na mapach geograficznych oraz w spisach stacji astronomicznych. W Małej Encyklopedii Powszechnej PWN wydanej w 1959 roku jest wymieniony Lubomir, natomiast nie ma Łysiny.

Stacja była skromnie wyposażona. Prócz domku mieszkalnego o 4 pomieszczeniach stał na polanie pawilonik obserwacyjny, zbudowany z drzewa z otwierającym się na zewnątrz dachem. Mieściły się w nim dwie lunety: refraktor Merz o średnicy obiektywu O = 116 mm i ogniskowej f =199 cm oraz Fraunhofer O = 76 mm, f = 67 cm). Była jeszcze duża lornetka Zeissa — szukacz komet (O = 80 mm, f = 50 cm), która służyła do szukania komet i obserwacji jasnych gwiazd z glorietki, wystawionej obok pawilonu na wysokich słupach tak, aby można było obserwować niebo blisko horyzontu. Na polanie stała też budka z instrumentami meteorologicznymi i deszczomierz. W latach 30-tych wmurowano słup dla ustawienia refraktora ekspedycyjnego (O = 203 mm, f = 227 cm).

Jedno pomieszczenie w domku stanowiło pracownię. Było wyposażone w niewielką bibliotekę, chronometr, odbiornik radiowy na akumulatory (nie było prądu), arytmometr, biurko, stół i krzesła. Pozostałe trzy pomieszczenia — to pokój mieszkalny obserwatora, pokój zajmowany przez pomocnika obserwatora — Władysława Lisa (który przebywał na Lubomirze prawie od początku istnienia Stacji aż do jej spalenia w 1944 roku) oraz kuchnia, którą zajmowała Katarzyna Lis, prowadząca gospodarstwo.

Obserwatorami na Lubomirze byli czasowo tam przebywający pracownicy Obserwatorium Krakowskiego. Pierwszym kierownikiem Stacji, a zarazem głównym jej organizatorem był Jan Gadomski (1922–1924). Dalej Lucjan Orkisz (1924–1927), Jan Mergentaler (1927–1933), Rozalia Szafraniec (IV 1934–X 1935), Maria Makowiecka (X 1935–1936), Władysław Tęcza (1936–1944) z przerwami w latach 1939, 1941, 1942, 1943, co wynika z zapisywanych obserwacji. W latach okupacji hitlerowskiej w pewnych dłuższych okresach czasu przebywał na Lubomirze Fryderyk Koebcke.

Czasowo bawili na Stacji Lubomir w celach naukowych Edward Stenz w 1923 roku dla pomiarów promieniowania Słońca, Kazimierz Kordylewski w 1924 roku dla obserwacji Marsa oraz Tadeusz Olczak w 1927 roku dla pomiarów magnetycznych. Odwiedzali Stację Lubomir Józef Witkowski, Janusz Pagaczewski, Jan Piegza, Stefan Szczyrbak dla dokonania obserwacji gwiazd zmiennych lub dla zastępstwa kierownika Stacji. S. Szczyrbak rozpoczął pracę w Obserwatorium Krakowskim 1 VI 1930 roku i bywał na Lubomirze w czasie tzw. „bezkrólewia” po odejściu jednego kierownika, a przed przyjściem innego. Czasem takie „bezkrólewia” trwały kilka miesięcy — np. w 1938 roku trwało to około pół roku.

S. Szczyrbak był głównym obserwatorem na Stacji Oklejna, położonej na wzgórzu w paśmie Myślenickim, między Myślenicami i Lubomirem. Stację stanowił pawilon, postawiony na kilku drzewach o ściętych wierzchołkach wysoko ponad gruntem (7–8 m). Dach pawilonu otwierał się podobnie jak na Lubomirze. Znajdowała się tam jedna tylko luneta Zeiss — Heyde (O = 109 mm, f = 187 cm) umieszczona również na grubym i bardzo stabilnym drzewie o ściętym wierzchołku w środku pawilonu, łatwa do założenia i zdjęcia po obserwacji dla przechowania w zamkniętej skrzyni.

K. Kordylewski był głównym organizatorem Stacji Oklejna. Stacja ta była czynna od marca 1931 roku do końca roku 1934. Głównym jej celem było badanie warunków atmosferycznych i porównanie ich z Lubomirem dla powzięcia decyzji ewentualnego zbudowania Narodowego Obserwatorium Astronomicznego. Po 1934 roku nie prowadzono dalszych obserwacji na Oklejnie, luneta została przewieziona do Obserwatorium, a pawilon uległ z czasem zniszczeniu.

Główne kierunki działalności obserwatorów na Lubomirze obejmowały:

1. Obserwacje gwiazd zmiennych w każdą pogodną noc oraz obserwacje zakryć gwiazd przez Księżyc; oczywiście obserwacje innych zjawisk niebieskich jak gwiazdy Nowe, jasne meteory czy zorze polarne.
2. Obserwacje meteorologiczne 3 razy dziennie oraz o godzinie 1-ej w nocy obowiązkowe obserwacje zachmurzenia nieba.
3. Za dnia wykonywanie przez 3 godziny rachunków. Obliczanie zakryć gwiazd przez Księżyc do Rocznika Krakowskiego, redukcje obserwacji, odbieranie sygnałów czasu dla wyznaczenia poprawki chronometru

W okresie istnienia Stacji Lubomir (1922–1944) wykonano łącznie 21285 wizualnych ocen jasności gwiazd zaćmieniowych metodą Argelandera, włączając 394 obserwacje dokonane na Stacji Oklejna przez J. Piegzę i S. Szczyrbaka. Stanowi to prawie 26% wszystkich obserwacji krakowskich z tego okresu, wydrukowanych w Acta Astr. Suppl. część I–IV.

Na Stacji Lubomir odkryto 2 komety: Orkisz (1925 I) oraz Kaho-Kozik-Lis (1936 III).

S. Szczyrbak poza obserwacjami gwiazd zmiennych dokonał, lunetą na Stacji Oklejna, około 400 obserwacji pierścieni dyfrakcyjnych gwiazd i badał ich zmiany. Na podstawie „obrazów gwiazd” przepowiadał zmianę pogody na 2 dni naprzód.

Stacja Lubomir została spalona przez hitlerowców 15 września 1944 roku, a w pierwszych latach po wojnie Prof. T. Banachiewicz nie widział możliwości odbudowania obserwatorium na Lubomirze.