Największe radioteleskopy

Radioastronomia narodziła się zaledwie pół wieku temu, a mimo to może się już poszczycić wspaniałymi osiągnięciami (odkrycie pulsarów, kwazarów, promieniowania szczątkowego Wszechświata). Jest to o tyle frapujące, że jej dynamiczny rozwój nastąpił przecież dopiero po drugiej wojnie światowej, kiedy to jak „grzyby po deszczu” zaczęły powstawać coraz większe i doskonalsze przyrządy do odbioru promieniowania radiowego ciał niebieskich. A oto największe aktualnie radioteleskopy (w nawiasach podano współrzędne geograficzne danego obserwatorium i jego wysokość nad poziomem morza):

Arecibo (λ = 66°45,2' W, φ = 18°20'36,6'' N, h = 496 m), obserwatorium astrofizyczne Uniwersytetu Cornella w Ithace (Nowy Jork, USA), Uruchomiony w roku 1965 radioteleskop ma nieruchomą czaszę sferyczną o średnicy 305 m, zainstalowaną na dnie naturalnej kotliny (patrz zdjęcie na pierwszej stronie okładki Uranii nr 9/1979). Przystosowany jest do odbioru promieniowania radiowego głównie o częstotliwości 430–1400 MHz (często bywa także używany do radarowego badania ciał Układu Słonecznego).

Effelsberg (λ = 6°53'1,5'' E, φ = 50°31'28,6'' N, h = 366 m), obserwatorium radioastronomiczne Instytutu Maxa Plancka w Bonn (RFN). Uruchomiony w roku 1971 radioteleskop ma ruchomą czaszę paraboliczną o średnicy 100 m (największy aktualnie ruchomy radioteleskop świata), która zainstalowana jest na montażu azymutalnym (patrz zdjęcie na pierwszej stronie okładki Uranii nr 2/1982). Służy od odbioru promieniowania radiowego o częstotliwości 600–15000 MHz.

Green Bank (λ = 79°50,2' E, φ = 38°26'17'' N, h = 894 m), własność Narodowego Obserwatorium Radioastronomicznego w Charlottesville (Wirginia, USA). Uruchomiony w roku 1962 radioteleskop o średnicy 91,5 m jest przystosowany do odbioru promieniowania radiowego o częstotliwości 300–5000 MHz.

Jodrell Bank (λ = 2°18'25'' W, φ = 5'3°14'13'' N, h = 70 m), Obserwatorium Radioastronomiczne Uniwersytetu w Manchester (Anglia). Uruchomiony w roku 1957 radioteleskop paraboliczny na montażu azymutalnym ma średnicę 76,2 m i przez dłuższy czas uchodził za największy na świecie instrument tego typu (patrz zdjęcie na pierwszej stronie okładki). Przystosowany jest do odbioru promieniowania radiowego o częstotliwości 300–4000 MHz.

Parkes (λ = 148°15'44'' E, φ = 33°00'00'' S, h = 392 m), obserwatorium radioastronomiczne w Parkes (Nowa Południowa Walia, Australia). Uruchomiony w roku 1979 radioteleskop paraboliczny ma 64 m średnicy i montaż paralaktyczny. Przystosowany jest do odbioru promieniowania radiowego głównie o częstotliwości 500–5000 MHz.

Goldstone (λ = 116°53'19'' W, φ = 35°25'33'' N, h = 1032 m), obserwatorium radioastronomiczne Laboratorium Napędu Odrzutowego w Pasadenie (Kalifornia, USA). Uruchomiony w roku 1979 radioteleskop paraboliczny o średnicy 64 m i montażu azymutalnym służy do odbioru promieniowania radiowego o częstotliwości 600–10000 MHz.

Robledo (λ = 4°14'43,2'' W, φ = 40°26'2'' N), obserwatorium Narodowego Instytutu Przestrzeni Kosmicznej w Robledo (Hiszpania). Znajdujący się tu radioteleskop o średnicy 64 m i montażu azymutalnym przystosowany jest do odbioru promieniowania radiowego o częstotliwości 600–10000 MHz.

Tidbinbilla (λ = 148°58'48,20'' E, φ = 35°24'14,3'' S, 670 m), własność Instytutu Badania Przestrzeni Kosmicznej w Kingston (Australia Południowa). Uruchomiony w roku 1980 radioteleskop paraboliczny o średnicy 64 m i montażu azymutalnym służy do odbioru promieniowania radiowego o częstotliwości 600–10000 MHz.

Socorro (λ = 107°37'04'' W, φ = 34°04'43'' N, h = 2124 m), własność Narodowego Obserwatorium Radioastronomicznego w Charlottesville (Wirginia, USA). Uruchomiony w roku 1978 radiointerferometr („Very Large Array”) składa się z 27 anten parabolicznych o średnicy 25 m każda (patrz zdjęcia na drugiej i trzeciej stronie okładki) i przystosowany jest do odbioru promieniowania radiowego o następujących częstotliwościach: 1420, 1700, 5000, 15000 i 24010 MHz.

Westerbork (λ = 6°36'15'' E, φ = 52°55'01'' N, h = 5 m), obserwatorium radioastronomiczne w Westerbork (Holandia). Uruchomiony w roku 1979 radiointerferometr składa się z 12 anten parabolicznych o średnicy 25 m każda (patrz zdjęcie na czwartej stronie okładki Uranii nr 2/1982) i służy do odbioru promieniowania radiowego o następujących częstotliwościach: 610, 1415 i 4995 MHz.

Cambridge (λ = 0°02,4' E, φ = 52°09'45'' N, h = 17 m), obserwatorium radioastronomiczne uniwersytetu w Cambridge (Anglia). Uruchomiony w roku 1979 radiointerferometr składa się z 4 anten parabolicznych o średnicy 13 m każdy i jest przystosowany do odbioru promieniowania radiowego o następujących częstotliwościach: 2695, 5000 i 15375 MHz.

Zeleńczuk (λ = 41°35,4' E, φ = 43°49'32'' N, h = 973 m), własność Specjalnego Obserwatorium Astrofizycznego Akademii Nauk ZSRR w Zeleńczuku (Kaukaz, ZSRR). Uruchomiony w roku 1975 radioteleskop składa się z 895 cylindrycznych reflektorów o rozmiarach 7,4 × 2 m, tworzących koło o średnicy 576 m („Ratan 600”). Przystosowany jest do odbioru promieniowania radiowego o częstotliwości 1000–37500 MHz.

Z zestawienia powyższego wynika, że wielkie radioteleskopy zostały zlokalizowane głównie na północnej półkuli naszego globu. Na południowej bowiem półkuli działają na razie tylko dwa duże przyrządy tego typu, lecz wkrótce ta niekorzystna sytuacja ma ulec pewnej poprawie. W roku 1988 obchodzone będzie dwustulecie Australii i z tej okazji władze tego kraju postanowiły zafundować astronomom nowy radioteleskop. Będzie to radiointerferometr składający się z pięciu anten paralaktycznych o średnicy 22 m.