URANIA — Postępy Astronomii o n l i n e
archiwum Uranii
Urania - Archiwum on-line Urania 9/1983
 Rocznik 1983:
 Linki sponsorowane:
KRONIKA

Kontynentalna skorupa Księżyca

Zbigniew Paprotny

Pierwsze badania skorupy Księżyca objęły równinny obszar równikowy na widocznej z Ziemi półkuli. Na głębokości 55–60 km odkryto tutaj granicę skorupa-płaszcz, a także stwierdzono zmianę właściwości skorupy na głębokości 20–25 km. W górnej warstwie skorupy prędkość przebiegu fal sejsmicznych szybko wzrasta z głębokością i wynosi średnio 5,1 km/s dla fal podłużnych i 2,9 km/s dla poprzecznych. W dolnej części skorupy prędkość ta jest w zasadzie stała i wynosi odpowiednio 6,8 i 3,9 km/s. Prędkość przebiegu fal w materiale górnej warstwy jest zbliżona do prędkości charakterystycznej dla bazaltów księżycowych, podczas gdy prędkość fal w warstwie dolnej odpowiada składowi typu gabro + anortozyt. Przyjmuje się więc, że granica sejsmiczna wewnątrz skorupy jest odbiciem zmiany składu materiału ją tworzącego. Z pośrednich danych geologicznych wnioskowano, że grubość skorupy sięga 100 km w rejonach kontynentalnych i 120–150 km na odwrotnej stronie Księżyca. W Massachusetts Institute of Technology (USA) zakończono niedawno badania struktury skorupy w rejonie krateru Descartes, wyróżniającym się prawie całkowitym brakiem epicentrów trzęsień Księżyca. W eksperymentach wykorzystano fale generowane podczas trzęsień pływowych, których źródła położone są na granicy litosfery i astenosfery, na głębokości 700–1100 km. Fale sejsmiczne, przed dotarciem do sejsmometrów pozostawionych przez załogę Apollo 16 musiały w ten sposób przejść prawie prostopadle przez litosferę Księżyca. Na otrzymanych sejsmogramach udało się wydzielić fale, których charakter zmienił się z poprzecznego na podłużny, a także fale uwięzione w skorupie, to znaczy wielokrotnie odbite od powierzchni Księżyca, od granicy sejsmicznej w skorupie i od gronicy skorupa-płaszcz. Mimo że intensywność tych fal była równa tylko 10–15% intensywności fal wyjściowych, te pierwsze udało się zauważyć dzięki wykorzystaniu wysokokierunkowych „anten sejsmicznych” — filtrów polaryzacyjnych. Porównanie sejsmogramów teoretycznych z eksperymentalnymi wykazało, że grubość skorupy księżycowej w rejonie krateru Descartes jest o 15 km większa niż w obszarze Morza Poznanego. W kontynentalnej skorupie Księżyca, na tej samej głębokości co w rejonach morskich (równinnych) — 20 km, wykryto obecność granicy przejściowej. Stanowi ona zapewne osobliwość strukturalną występującą w całej skorupie Księżyca, podobnie jak identyczne właściwości sejsmiczne regolitu księżycowego w obszarach morskich i kontynentalnych (mimo jego różnego składu). Bazaltowy „naskórek” skorupy Księżyca, sądząc z danych fotograficznych i geologicznych, nie powinien być grubszy niż 1–4 km. Skład pozostałej części górnej warstwy jest identyczny ze składem dolnej: są to gabro – anortozyty, silnie spękane od uderzeń meteorytów. Na głębokości 20–25 km, gdzie ciśnienie osiąga 1 kilobar (106 hPa), szczeliny spękań uległy zamknięciu i stąd względnie jednorodne właściwości sejsmiczne dolnej części skorupy Księżyca.

Wg Geophys. Res. Lett., 1981, 8, 29

(Źródło: „Urania” nr 9/1983)
   wstecz        dalej    
© „Urania — Postępy Astronomii”
webmaster: Marek Gołębiewski